Hürmüz'den Malakka'ya küresel ticaret için en önemli beş boğaz

İran'daki savaş enerji ve emtia piyasalarını altüst etti. İran, son iki haftada 20'den fazla gemiye saldırarak petrol tedarikinde kilit rol oynayan Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapattı. ABD Başkanı Donald Trump, boğazın güvenliğini sağlamaları için Avrupalı müttefiklerine baskı yaptı ve ABD'nin bu yöndeki çabalarına destek vermemesinin "NATO'nun geleceği için çok kötü olacağı" uyarısını yaptı. İran ise Hürmüz'den geçişleri engellemek konusunda kararlı. Körfez ülkelerinden tedarikin aksaması ham petrol fiyatlarının da fırlamasına neden oldu. Savaştan önce petrolün varil başı fiyatı 70 dolar (yaklaşık 3.000 lira) civarındayken 1 ay içinde 100 doları (yaklaşık 4.400 lira) aştı. Tüketici ürünlerinden tarım hammaddelerine kadar birçok farklı ürün de savaştan etkilendi.

Ancak bu kriz daha büyük bir sorunu gün yüzüne çıkardı: Küresel ticaret sistemi, denizcilikte "dargeçit" olarak adlandırılan bir avuç su yolu üzerine kurulmuş durumda.

Hürmüz Boğazı

Hürmüz Boğazı dünyanın stratejik açıdan en önemli enerji geçiş noktası. Su yoluyla taşınan ham petrolün %39'u, doğal gazın ise %19'u Basra Körfezi'ni Umman Deniz'ine bağlayan bu boğazdan geçiyor. Birçok stratejik ticaret kavşağının aksine, Körfez ülkelerinin enerji ihracatı için Hürmüz Boğazı'nın yerini tutacak bir alternatifi bulunmuyor. İran, 1980'lerden bu yana defalarca bu boğazı kapatma tehdidinde bulundu.

Süveyş Kanalı

Süveyş Kanalı, Kızıldeniz'i Akdeniz'e bağlayarak Asya ve Avrupa arasındaki mesafeyi en az 10 gün azaltıyor. Bu su yolu, küresel deniz ticaretinin %10'una, konteyner trafiğinin %22'sine, otomobil taşımacılığının %20'sine ve ham petrol taşımacılığının %10'una ev sahipliği yapıyor. 2021'de Ever Given adlı geminin altı gün boyunca kanalı tıkaması neredeyse 10 milyar dolarlık zarara yol açtı.

Panama Kanalı

Küresel deniz ticaretinin %2,5'i Pasifik ve Atlantik okyanuslarını birbirine bağlayan Panama Kanalı'ndan geçiyor. İklim krizi ve jeopolitik konum gibi sebepler Panama Kanalı'na risk teşkil ediyor. 2023 ve 2024'te bölgeyi vuran ağır kuraklık yüzünden kanalın tatlı su rezervleri büyük darbe aldı.

Malakka Boğazı

Malakka Boğazı yeryüzündeki en yoğun nakliye rotası. Deniz yoluyla taşınan ham petrolün %45'i ve otomobillerin %26'sı, küresel deniz ticaretinin %24'ü bu noktadan geçiyor. Ancak jeopolitik riskler, bölgedeki gerilimler nedeniyle Malakka Boğazı'ndan geçişleri ciddi anlamda sekteye uğratabilir.

İstanbul ve Çanakkale Boğazları

İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan tek deniz yolu. Küresel ticaretin %3'ü bu boğazlardan geçiyor. Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamında askeri geçişler Türkiye'nin yetkisinde. Karadeniz'de gerilimin tırmanması bölgedeki dengeyi bozabilir ve küresel tahıl piyasalarını çalkantıya sürükleyebilir.

Hürmüz Boğazı'ndaki mevcut kriz, bir avuç deniz yolu üzerine kurulan küresel ticaretin ne kadar kırılgan olabileceğini ortaya koydu. Ancak ticari merkezler yalnızca bahsi geçen beş deniz yolu ile sınırlı değil. Dünya çapında Tayvan, Dover limanı ve Bering Boğazı gibi 24 stratejik deniz yolu bulunuyor.