İran'ın sancılı tarihi: Darbe, devrim, krizler, savaşlar ve isyanlar

Ekonomik kargaşadan kaynaklanan ve lider kadrosuna yönelik uzun süredir devam eden hoşnutsuzlukla körüklenen hükümet karşıtı protestolar iki haftadır İran'ı sarsıyor. Protestolar ülkede her vilayete yayıldı. Rejim göstericilere karşı güç kullandı. Yüzlerce kişinin öldürüldüğü düşünülüyor. ABD Başkanı Donald Trump'ın ülkesinin İran'a müdahale etmeyi değerlendirdiği uyarısında bulundu. Peki İran bu noktaya nasıl geldi? Ülkenin tarihinde son 73 yılda yaşanan önemli gelişmeleri derledik.

1953: Musaddık'ın devrilmesi

ABD ve İngiliz istihbarat servisleri, İran'ın demokratik olarak seçilmiş başbakanı Muhammed Musaddık'ı devirmek için bir darbe organize etti. Seküler lider, 1951'de İran'ın geniş petrol rezervlerini millileştirme sözü vererek iktidara gelmişti. Ancak bu durum, görünürdeki komünist tehditle birlikte, savaş sonrası ekonomileri büyük ölçüde İran petrolüne dayanan iki Batı ülkesini endişelendirdi. Sürgündeki Şah Muhammed Rıza Pehlevi, 1953'teki darbe sonrası İran'a döndü ve ülkenin kontrolünü ele geçirdi. Şah 1960'ların sonlarında, muhalif hareketleri kontrol ederken, gizli polisine giderek daha bağımlı hale geldi. Politikaları ise din adamlarını yabancılaştırdı. Şah'ın otoriter yönetimi isyanlara, grevlere ve kitlesel gösterilere yol açtı. Sonunda İran'da sıkıyönetim ilan edildi.

1979: İran Devrimi

ABD destekli Şah, laik ve dini muhaliflerinin aylar süren gösteri ve grevlerinin ardından 16 Ocak'ta ülkeyi terk etti. İki hafta sonra, dini lider Ayetullah Humeyni sürgünden döndü. Referandumun ardından, 1 Nisan'da İran İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşu ilan edildi.

1979-1981: ABD Büyükelçiliği'ndeki rehine krizi

Kasım 1979'da Tahran'daki ABD Büyükelçiliği protestocular tarafından ele geçirildi. Büyükelçilikteki Amerikalılar 444 gün içeride rehin tutuldu. Son 52 rehine Ocak 1981'de serbest bırakıldı. Yaşananlar, 2012 yılında çevrilen Oscar ödüllü Argo filmine konu oldu.

1980-1988: Irak-İran savaşı

İran ve Irak arasında uzun süredir devam eden toprak anlaşmazlığı ve mezhep çatışmaları topyekûn bir savaşa dönüştü. Sekiz yıl süren savaşta siperlerde kimyasal silahlar kullanıldı, şehirlere hava saldırıları düzenlendi. Savaş bir noktada, Basra Körfezi'ndeki petrol tankerlerine düzenlenen saldırılarla yayıldı. Savaşta yarım milyondan fazla kişi öldü.

1985-86: İran-Kontra skandalı

ABD'nin, Lübnan'da Hizbullah militanları tarafından rehin tutulan Amerikalıların serbest bırakılması karşılığında İran'a gizlice silah gönderdi. Elde edilen kâr ise yasa dışı yollarla Nikaragua'daki ABD destekli isyancılara aktarıldı.

1988: İran yolcu uçağı düşürüldü

Amerikan savaş gemisi USS Vincennes, 3 Temmuz'da Basra Körfezi'nde İran Hava Yolları'na ait bir uçağını düşürdü. Uçaktaki 290 kişi hayatını kaybetti.

2002: 'Şeytan ekseni'

ABD Başkanı George W. Bush, Amerikan Kongresi'nde ulusa seslendiği konuşmasında İran'ı, Irak ve Kuzey Kore ile birlikte "şer ekseninin" parçası olarak nitelendirerek kınadı.

2000s: Nükleer korkular ve yaptırımlar

2002 yılında, İran'daki bir muhalif grup, ülkenin uranyum zenginleştirme tesisini deşifre etti. ABD, İran'ı nükleer silah geliştirmekle suçladı. İran, suçlamayı reddetti. Bu süreç, 10 yıl süren diplomatik faaliyetler ve İran'ın Birleşmiş Milletler'in (BM) nükleer denetçileriyle zaman zaman kesilen etkileşimi izledi.

2013-2016: Müzakereler ve nükleer anlaşma

Eylül 2013'te, İran'ın yeni ılımlı cumhurbaşkanı Hasan Ruhani göreve geldi. Bir ay sonra, Ruhani ve ABD Başkanı Barack Obama telefonla görüştü. 2015'te, İran, P5+1 grubuyla nükleer programı konusunda uzun vadeli bir anlaşma imzaladı.

2019: Basra Körfezi'nde gerginlik

ABD Başkanı Donald Trump, Mayıs 2018'de nükleer anlaşmadan çekildi. İran ekonomisi derin bir durgunluğa girdi.

2020: Kasım Süleymani suikastı

3 Ocak'ta İran'ın en üst düzey askeri komutanı General Kasım Süleymani, Irak'ta ABD'nin İHA saldırısıyla öldürüldü. İran, Süleymani'nin ölümü sonrası "şiddetli bir intikam" sözü verdi.

2021-2022: Nükleer görüşmeler

ABD Başkanı Joe Biden, Tahran'ın "nükleer anlaşmaya sıkı şekilde uyması" halinde ülkesinin nükleer anlaşmaya yeniden katılacağını açıkladı. Ancak İran'da 2021'de sertlik yanlısı din adamı İbrahim Reisi ülkenin yeni cumhurbaşkanı seçildi.

2022: Mahsa Amini isyanı

22 yaşındaki Kürt kadın Mahsa Amini'nin, başörtüsünü düzgün takmadığı gerekçesiyle gözaltına alınması ve gözaltında ölmesi, İran'da protestolara yol açtı. İsyan sonrası protestoculara acımasızca baskı uygulandı.

2023: ABD-İran rehine takası ve Hamas'ın İsrail'deki saldırıları

Eylül ayında, İran'da hapisteki beş ABD vatandaşı serbest bırakıldı. 7 Ekim'de İran'ın desteklediği Hamas, İsrail'de saldırılar düzenleyerek 1200'den fazla kişiyi öldürdü ve 251 kişiyi rehin aldı.

2024: İsrail ve İran arasında ilk sıcak temas

İran, İsrail'i Suriye'nin başkenti Şam'daki konsolosluk binasına düzenlenen saldırıda generallerini öldürmekle suçladı.

Haziran 2025: İsrail-İran savaşı

İsrail, İran'ın askeri ve nükleer tesislerine geniş çaplı saldırılar düzenleyerek üst düzey komutanları ve bilim insanlarını öldürdü. İran, İsrail hedeflerine füze ve İHA saldırılarıyla karşılık verdi. 12 gün süren savaşın ardından ateşkes sağlandı.

Aralık 2025: Rejimi tehdit eden protestolar

İran'da ekonomik sorunla nedeniyle düzenlenen son protesto gösterileri başkent Tahran'da başladı ve hızla 31 eyaletin tamamına yayıldı. Hükümetin sert müdahalesi sonucu yüzlerce protestocunun öldüğü, 10 binden fazla kişinin tutuklandığı bildirildi.