Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, restorasyon çalışmaları devam eden Ayasofya-i Kebir Camii Şerifi’nin yer altı tünellerinde incelemelerde bulundu. Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon projeleri arasında yer alan çalışmalara ilişkin bilgi veren Ersoy, Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölümlerinde yürütülen kazı ve temizlik faaliyetleri kapsamında yaklaşık 3 bin ton dolgu malzemesinin çıkarıldığını ve 420 metrelik tünel hattının temizlendiğini açıkladı. Ersoy ayrıca, hipoje olarak bilinen yer altı mezar yapısında, bugünkü Ayasofya’dan daha eski bir döneme tarihlendirilebileceği düşünülen yapı katmanlarının ortaya çıkarıldığını belirtti.
Bakan Ersoy, Ayasofya’nın 420 Metrelik Yer Altı Tünelinde Yürütülen Çalışmaları Açıkladı

Bakan Ersoy, Ayasofya’nın uygun yer altı bölümlerinin ziyaretçilerle buluşturulması için teşhir projesi hazırlanmasının planlandığını da bildirdi.
TÜNELİN SON DURUMU HAKKINDA BİLGİ ALDI
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nde sürdürülen restorasyon çalışmalarını incelemek üzere tarihi yapının yer altındaki tünellerine indi. İnceleme sırasında Ayasofya Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker’den tünellerde gerçekleştirilen kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme faaliyetlerinin son durumu hakkında bilgi aldı.
İncelemelerinin ardından yer altında basın mensuplarına açıklamalar yapan Ersoy, Ayasofya’nın tarihî su altyapısından yer altı mezar yapısına, tespit edilen yeni mekânlardan yüzlerce metre uzunluğundaki tünellere kadar çalışmaların ulaştığı son durumu paylaştı.
Ayasofya’da Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon sürecinin yürütüldüğünü söyleyen Bakan Ersoy, çalışmaların yalnızca yapının görünen bölümleriyle sınırlı olmadığını, yer altındaki tarihî mirasın da bilimsel yöntemlerle araştırıldığını ifade etti.
'EN KAPSAMLI RESTORASYON ÇALIŞMALARINI BAŞLATTIK'
Ayasofya’nın korunması için büyük bir hassasiyetle çalıştıklarını ifade eden Bakan Ersoy, şunları dile getirdi:
“Sizlerin de bildiği gibi Ayasofya-i Kebir Camii’nde Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyon çalışmalarını başlattık ve büyük bir hassasiyetle sürdürüyoruz. Bu çalışmalar kapsamında eserin yer altında bulunan tünellerinde ve hipoje, yani yer altı mezar yapısında da titiz bir süreç yürütüyoruz.”
Yer altı çalışmalarının aşamalarına ilişkin tarihleri de paylaşan Ersoy, “31 Aralık 2024’te Ayasofya Camii’nin yer altı bölümlerine ait birinci etap etüt çalışmalarına, 2 Aralık 2025’te ise ikinci etap uygulamalarına başladık. Bu kapsamda Vezir Bahçe ve Batı Bahçe bölümlerinde temizlik çalışmaları gerçekleştirdik ve alandan toplamda 3.000 tona yakın dolgu malzemesi çıkardık. Temizlik çalışmalarında önemli bir mesafe katettik; kalan bölümlerde çalışmalarımızı sürdürüyoruz.” dedi.
Ayasofya’nın yer altındaki tarihî yapıların İstanbul’un geçmişteki su yönetimi sistemine ilişkin önemli bilgiler sunduğunu söyleyen Bakan Ersoy, tünellerin tarih boyunca üstlendiği işleve vurgu yaptı.
Ersoy, “Bu yer altı ağı, tarih boyunca su dağıtımı ve yağmur sularının tahliyesi bakımından önemli işlevler üstlenmiştir. Yürüttüğümüz çalışmalarla Ayasofya’nın yer altı yapılarını ortaya çıkarırken İstanbul’un tarihî su yönetimi altyapısına ilişkin bilgileri de derinleştiriyoruz.” dedi.
Vezir Bahçe ve Batı Bahçe’de yürütülen temizlik çalışmalarıyla yer altındaki tarihî mekânların ve tünel bağlantılarının daha ayrıntılı biçimde incelenebildiğini aktaran Ersoy, çalışmaların bilimsel belgeleme ve koruma ilkeleri doğrultusunda sürdürüldüğünü kaydetti.
'YER ALTI MEZAR YAPISINDAKİ KAZILARIN TAMAMLANDI'
Bakan Ersoy’un açıklamalarında öne çıkan gelişmelerden biri de Vezir Bahçe bölgesindeki hipoje yapısında yürütülen çalışmalar oldu.
Yer altı mezar yapısındaki kazıların tamamlandığını açıklayan Ersoy, yapının özelliklerine ilişkin şu bilgileri verdi:
“Vezir Bahçe bölgesindeki hipoje yapısına ait kazıları tamamlamış durumdayız. Birbirine bağlantılı mekânlardan oluşan yapının ana mekânı yaklaşık 8 metre uzunluğa ve yine 8 metre toplam genişliğe sahiptir. Yapıda batı ve doğu yönünde iki farklı kanal hattı bulunmaktadır. Doğu yönünde devam eden Kanal-1 yaklaşık 25 metre uzunluğundadır ve buranın temizliğini tamamladık. Batı yönünde devam eden Kanal-2 hattında ise çalışmalarımızı sürdürüyoruz.”
Hipojede yürütülen temizlik çalışmalarında çamurla kaplı tabanın daha da altına inildiğini açıklayan Bakan Ersoy, mevcut Ayasofya yapısından daha eski bir döneme ait olabileceği değerlendirilen katmanlara dikkat çekti.
Ersoy, “Hipojede yürüttüğümüz temizlik çalışmalarında çamurla kaplı tabanın 1,5 metre daha altına indik. Bu bölümün mevcut Ayasofya yapısından daha eski bir döneme ait olduğunu değerlendiriyoruz. Böylece eserin yer altında, farklı dönemlere uzanan yapı katmanlarını da gün yüzüne çıkarıyoruz.” dedi.
'DOKUZ TÜNEL KEŞFEDİLDİ'
Ayasofya’nın Batı Bahçe bölümünde sürdürülen çalışmaların ayrıntılarını da paylaşan Bakan Ersoy, bu alanda altı ayrı mekân ve bunlarla bağlantılı dokuz tünel tespit edildiğini duyurdu.
Ersoy, “Yer altı çalışmalarının sürdüğü diğer bölge olan Batı Bahçe’de ise Mekân-1’den başlayarak adlandırdığımız altı alan ve bu alanlarla ilişkili dokuz tünel tespit ettik.” ifadelerini kullandı.
Tespit edilen mekânların mimari özelliklerine ilişkin bilgi veren Bakan Ersoy, şöyle konuştu:
“Söz konusu altı alandan Mekân-1, 2 ve 3’ün atrium, yani avlu yapısına ait bodrum katları olduğunu söyleyebiliyoruz. Mekân-3 aracılığıyla geçiş sağlanan Mekân-4 ise atriumun hemen güneyinde yer alan farklı bir yapı olarak karşımıza çıkıyor. Buranın batı yönünde devam ettiği, fakat bir ayırıcı duvar vasıtasıyla bölündüğü anlaşılıyor.”
Diğer mekânlarda da araştırmaların sürdüğünü belirten Ersoy, “Mekân-2’nin kuzey yönündeki uzantısı durumunda olan Mekân-5’in şu ana kadar 4,5 metre uzunluğundaki kısmını ortaya çıkardık. Bu mekânın aynı doğrultuda devam ettiği anlaşılıyor.” diye konuştu.
YAPISAL HASARLAR GİDERİLDİ
Mekân-6’nın ise Mekân-1’in kuzeyinde ve yapıya bitişik konumda bulunduğunu aktaran Ersoy, bu bölümün Soğukçeşme Sokağı’na doğru uzandığını ve yaklaşık 4 metre uzunluğunda, 4 metre genişliğindeki kısmının tespit edildiğini duyurdu.
Bakan Ersoy, genişlikleri 4 ila 4,8 metre arasında değişen koridor görünümlü mekânlardan 2, 3, 5 ve 6 numaralı alanlarda çalışmaların devam ettiğini bildirdi.
Ayasofya’nın yer altı bölümlerinde yalnızca kazı ve temizlik değil, tarihî dokunun korunmasına yönelik kapsamlı onarım ve güçlendirme çalışmalarının da gerçekleştirildiğini belirten Bakan Ersoy, müdahalelerde özgün malzemeye eş malzeme kullanıldığını vurguladı.
Ersoy, “56 metre uzunluğundaki Mekân-2’de, 18 metrelik hat boyunca tonozlarda tamamlama çalışmaları yaparak yapısal hasarları giderdik. Bu müdahalelerde özgün malzemeye eş malzeme kullandık. Mekân-2 ve 3’ün daha sonraki dönemlerde yapılan ara taş duvarlarla bölündüğü veya kesintiye uğradığı anlaşılıyor.” diye konuştu.
Mekân-3’te dolgu toprağın temizlenmesi ve çıkarılan malzemelerin hassas biçimde elenmesi işlemlerinin sürdüğünü söyleyen Ersoy, duvarlar ile üst örtüyü oluşturan tonozlarda onarım ve güçlendirme çalışmalarının devam ettiğini bildirdi.
420 METRELİK TÜNEL HATTI TEMİZLENDİ
Bakan Ersoy, Batı Bahçe’de tespit edilen dokuz tünelden yedisinde dolgu toprak temizliğinin gerçekleştirildiğini, diğer iki tünelde ise tespit ve belgeleme çalışmalarının yapıldığını açıkladı.
Tünellerin tarihî altyapı işlevi gördüğünün değerlendirildiğini belirten Ersoy, “Bu altı mekânla ilişkili dokuz tünelin altyapı işlevi gördüğünü değerlendiriyoruz. Tünel-2 ve Tünel-8 dışındaki yedi tünelde dolgu toprak temizliği yaptık. Tünel-2 ve Tünel-8’de ise tespit ve belgeleme çalışmaları gerçekleştirdik.” şeklinde konuştu.
Temizlenen tünellerin toplam uzunluğunun 420 metreye ulaştığını duyuran Bakan Ersoy, en uzun hattın 180 metreyle Tünel-4 olduğunu bildirdi.
Ersoy, “Toplamda 420 metre uzunluğundaki tünel hattını temizledik. Bunların en uzunu, 180 metre ile Tünel-4’tür. Roma Caddesi ile ilişkili olabileceğini düşündüğümüz bu hat, Ayasofya’nın giriş cephesine paralel biçimde Fatih Medresesi önünden başlayarak ziyaretçi giriş noktasına doğru yüzde 3 eğimle uzanıyor.” dedi.
'HAVALANDIRMA İHTİYACINI AYRI AYRI ELE ALMAK GEREKİYOR'
Ayasofya’daki en uzun yer altı tünelinin Roma Caddesi ile bağlantılı olabileceği yönündeki bulgular, yürütülen çalışmaların tarihi İstanbul’un geçmişteki altyapı sisteminin aydınlatılmasına da katkı sağlayabileceğini gösterdi.
Bakan Ersoy, tünellerdeki yapısal hasarların giderilmesine yönelik çalışmalara ilişkin şu bilgileri paylaştı:
“Tünel-4 ve Tünel-5’te, 10’ar metrelik hat boyunca tonozlardaki hasarları giderdik. Tünel-4’te ayrıca 50 metrelik hat boyunca paslanmaz çelik tahkimatla güçlendirme çalışmalarını tamamladık. Tünel-5’te de aynı çalışmayı 90 metrelik hat boyunca sürdürüyoruz.”
Bakan Ersoy, mevcut tünel yapısının havalandırma ihtiyacını karşılamakta yetersiz kaldığını belirtti.
Ersoy, “Bütün bu çalışmalar yapılırken yer altı yapılarının havalandırma bakımından kullanılabilirliğini de değerlendiriyoruz. Burada tarihî altyapının işlevi ile bugünkü yapının mekanik havalandırma ihtiyacını ayrı ayrı ele almak gerekiyor.” dedi.
'TEŞHİR PROJESİ HAZIRLAMAYI PLANLIYORUZ'
Teknik değerlendirmelerin sonuçlarını paylaşan Bakan Ersoy, şunları dile getirdi:
“Mevcut zemin altı tünel çıkışının fiziki kesit alanı yaklaşık 0,5 metrekaredir. Yapılan teknik değerlendirmelere göre mevcut çıkış, yapının ihtiyaç duyduğu saatte 120 bin metreküplük minimum havalandırma debisinin yalnızca yüzde 3,6’sını karşılayabiliyor.”
Mevcut menfezin ana giriş kapısına yakın konumda bulunmasının da havalandırma açısından sınırlamalar oluşturduğunu belirten Ersoy, içeri verilecek havanın ana mekâna yeterince dağılmadan dışarı çıkma riski bulunduğunu ifade etti.
Bakan Ersoy, gelecekte gerçekleştirilecek lazer tarama ve belgeleme çalışmalarının sonuçlarına göre yer altı tünel ağının iklimlendirilmiş taze hava besleme altyapısı olarak yeniden değerlendirilebileceğini, ancak bunun yeni bulgulara ve teknik incelemelere bağlı olduğunu söyledi.
Bakan Ersoy, açıklamasında Ayasofya’nın yer altı bölümlerinin geleceğine ilişkin önemli bir hedefi de kamuoyuyla paylaştı.
Yürütülen çalışmaların yalnızca tarihî yapıların araştırılması ve korunmasını değil, uygun bölümlerin ziyaretçilerle buluşturulmasını da amaçladığını ifade eden Ersoy, bu doğrultuda bir teşhir projesi hazırlanmasının planlandığını duyurdu.
Bakan Ersoy, “Çalışmalarımızın bir diğer hedefi de uygun yer altı bölümlerini ziyaretçilerle buluşturmaktır. Bu doğrultuda bir teşhir projesi hazırlamayı planlıyoruz. Yapının korunmasını ve ziyaretçi güvenliğini esas alarak Ayasofya’nın yer altındaki tarihî zenginliğini de görünür hâle getireceğiz.” ifadelerini kullandı.
Ayasofya’nın tarihî mirasının bütün katmanlarıyla korunmasının öncelikleri olduğunu vurgulayan Ersoy, açıklamasını şu sözlerle tamamladı:
“Ayasofya’yı bütün katmanlarıyla korumak, bilimsel yöntemlerle belgelemek ve gelecek nesillere aktarmak için çalışmalarımızı aynı hassasiyetle sürdüreceğiz.”




