18 Kasım 2026 ÇarşambaGündemde ne var?/
Cumhuriyet
Haber akışına dön

Beyin Göçü Korkutucu Seviyede Değil: Sorun Gidenlerden Çok, Gelmeyenler!

Beyin Göçü Korkutucu Seviyede Değil: Sorun Gidenlerden Çok, Gelmeyenler!

SER Akademi tarafından hazırlanan “Türkiye’de Beyin Göçü, 2026” raporu, TÜİK’in son bültenini 11 yıllık seri, YÖK mezun verileri ve OECD, Eurostat ile Almanya’nın resmi istatistikleriyle birlikte okudu. Rapora göre Türkiye’nin verdiği beyin göçü uluslararası ölçekte korkutucu bir seviyede değil, ancak üniversite mezunlarının göçü 2025’te serinin en büyük sıçramasını yaptı. Göçün rotası Atlantik’ten Avrupa’ya dönerken sağlık meslekleri yeni bir dalganın merkezine yerleşiyor. 2023’teki büyük çıkış dalgası ise henüz resmi beyin göçü rakamlarına girmedi. Raporun dikkat çektiği asıl sorun, Türkiye’nin giden nitelikli insanın yerine dışarıdan nitelikli insan çekememesi.

Dr. Ömer Özdinç editörlüğünde hazırlanan rapor, resmi istatistiklerde doğrudan yer almayan sonuçları farklı veri kaynaklarını birlikte okuyarak ortaya koyuyor: Kaç mezunun gittiği, nereye ve hangi bölümlerden gittiği, göçün iller arasında nasıl dağıldığı ve Türkiye’nin benzer ülkeler arasındaki yeri. İşte rapordan öne çıkan başlıklar:

BEYİN GÖÇÜ 11 YILIN EN BÜYÜK SIÇRAMASINI YAPTI

Lisans mezunlarının beyin göçü oranı 2015’te yüzde 1,57 iken 2025’te yüzde 2,19’a yükseldi. 2025’teki 0,19 puanlık artış, 11 yıllık serinin en büyük yıllık artışı oldu. TÜİK yalnızca oran yayımladığı için rapor, oranı YÖK mezun sayılarıyla birleştirerek kişi sayısını da tahmin etti: Son 6–15 yılın mezunlarından yurt dışında 3 yıldan fazla yaşayanların sayısı 23,5 binden 55,6 bine çıktı (2,4 kat).

Artış ülke geneline yayıldı: 81 ilin 72’sinde ve bölümlerin yüzde 79’unda oran 2025’te yükseldi. Raporun editörü Dr. Ömer Özdinç, bu yaygınlaşmanın sorunun niteliğini değiştirdiğini söylüyor: “Beyin göçü artık birkaç seçkin bölümün ya da büyükşehirlerin meselesi değil, ülkenin geneline yayılıyor.”

ASIL DALGA KAPIDA: 2023’TEKİ GÖÇ ZİRVESİ HENÜZ RAKAMLARA YANSIMADI

TÜİK göstergesi, bir mezunun göç etmiş sayılması için yurt dışında en az 3 yıl geçirmesini şart koşuyor. Bu nedenle 2025 rakamı en geç 2022’de gidenleri kapsıyor. TÜİK’in bir diğer veri seti olan Uluslararası Göç İstatistikleri’ne göre yurt dışına göç eden Türk vatandaşlarının sayısı 2022’de 140 bin iken 2023’te 291 bine sıçradı. Bu rakam tüm eğitim düzeylerini kapsıyor ve içindeki üniversite mezunu sayısı bilinmiyor. Ancak 2023’te giden mezunlar yurt dışında kalırlarsa ilk kez 2026 ve 2027 beyin göçü rakamlarında görünecek. Almanya’nın Haziran 2024’te çifte vatandaşlığı serbest bırakması da daha önce veriden düşen kişilerin yeniden sayılmasını sağlayacak. Özdinç, bugün açıklanan rakamın geçmişi gösterdiğini vurguluyor: “Bugün konuştuğumuz yüzde2,19 bir dikiz aynası. 2023’te yaşanan büyük çıkış henüz bu rakamların içinde değil. Asıl tabloyu 2026 ve 2027 verilerinde göreceğiz ve bu tablonun bugünkünden daha sert olması kuvvetle muhtemel.”

ROTA ATLANTİK’TEN AVRUPA’YA DÖNDÜ: ALMANYA İLK KEZ ABD’Yİ GEÇTİ

Göç eden mezunlar içinde Almanya’nın payı 2021’de yüzde15,3 iken 2025’te yüzde22’ye çıktı. Almanya böylece ABD’yi (yüzde16,9) ilk kez geride bırakarak birinci sıraya yerleşti. ABD’ye göç yalnızca oransal olarak değil, mutlak olarak da azaldı: Her 10.000 mezundan ABD’de yaşayanların sayısı 51’den 37’ye düştü. Avrupa’nın toplam payı ise yüzde 36’dan yüzde48’e yükseldi.

Alman resmi istatistikleri de aynı tabloyu doğruluyor. Almanya’da yaşayan Türkiye kökenli yükseköğrenimlilerin sayısı 2021’de 93 bin iken 2025’te 160 bine ulaştı. Aynı dönemde Polonya, Romanya ve Yunanistan kökenlilerin sayısı geriledi. Almanca eğitim veren programların mezunlarında beyin göçü oranı 5 yılda yüzde 57 arttı.

Özdinç bu kaymayı Almanya’nın nitelikli göçmen çekmeye yönelik uzun soluklu politikalarına bağlıyor. Almanya, 2012’den bu yana Mavi Kart ile yükseköğrenimlilere kolay oturum imkânı sunuyor. Mart 2020’de yürürlüğe giren Nitelikli Göç Yasası ile de AB dışından nitelikli çalışan alımını kolaylaştırdı. Özdinç’e göre 2023’teki yasa reformu ve 2024’te çifte vatandaşlığın serbest bırakılması bu etkiyi önümüzdeki yıllarda daha da güçlendirebilir: “Türk mezunlar için Avrupa artık ikinci tercih değil, ilk tercih.”

MÜHENDİS ÇIKIŞI ARTIYOR, BEYAZ ÖNLÜKLÜLER DE YOLA ÇIKIYOR: TIPTA ORAN 1,5, FİZYOTERAPİDE 2 KATINA ÇIKTI

Bölümlerin gruplandığı geniş eğitim alanlarına bakıldığında bilişim, yüzde 7 ile beyin göçü oranının en yüksek olduğu alan olmayı sürdürüyor, ancak oran dört yıldır yatay seyrediyor. 2025’in en büyük sıçraması ise mühendislikte yaşandı: Mühendislik, imalat ve inşaat alanında oran bir yılda yüzde 4,38’den yüzde 4,84’e çıktı. Alanların içindeki bölümlere tek tek inildiğinde tablo daha da belirginleşiyor. Oranı yüzde 10’u aşan bölüm sayısı 2021’de 1 iken 2025’te 5’e yükseldi ve bunların dördü mühendislik bölümü: İşletme mühendisliği (yüzde 13,1), matematik mühendisliği (yüzde 11), elektronik mühendisliği (yüzde 10,9) ve fizik mühendisliği (yüzde10,2). Yazılım mühendisliğinde de oran 2021–2025 döneminde yüzde 6,9’dan yüzde 9,1’e çıktı.

Aynı dönemde en hızlı artış sağlık alanında yaşandı (+yüzde 33). Tıp mezunlarında oran 1,5, fizyoterapi mezunlarında 2 katına çıktı ve tıptaki artış her yıl büyüyerek sürüyor. Rapor, hekim ve fizyoterapist göçünün sağlık insan kaynağı planlamasında ayrı bir izleme kalemi olarak ele alınmasını öneriyor.

GİDENLER EN ZENGİNLER DEĞİL, EN BAŞARILILAR

Vakıf üniversitesi mezunlarının göç oranı hâlâ devlet üniversitelerinin üzerinde, ancak fark hızla kapanıyor: Vakıf/devlet katı 2,75’ten 2,34’e geriledi. 2025’te devlet üniversitesi mezunlarındaki artış ilk kez vakıf üniversitelerindekini geçti. Vakıf üniversitelerinin tam burslu mezunları ise ücret ödeyenlerin 2,3 katı oranda yurt dışına gidiyor. Tam burs, sınavda en üst dilimdekilere verildiği için göçü belirleyen etkenin ödeme gücünden çok akademik başarı olduğu anlaşılıyor.

“Beyin göçünü varlıklı ailelerin çocuklarının tercihi olarak görmek yanıltıcı,” diyen Özdinç şöyle devam ediyor: “Veri bize en çok gidenlerin sınavda en üst dilime giren, burslu okuyan gençler olduğunu söylüyor. Kaybettiğimiz şey doğrudan en yüksek potansiyel.”

ANKARA’DA BEYİN GÖÇÜ HIZ KESTİ: BATIDA DİPLOMALI, DOĞUDA DİPLOMASIZ GÖÇ

İllere göre beyin göçü oranında İstanbul yüzde3,99 ile ilk sırada. Son beş yılın dikkat çeken gelişmesi ise Ankara’da yaşandı. Türkiye genelinde oran 2021–2025 döneminde yüzde7,6 artarken Ankara’da artış yüzde3’te kaldı (yüzde 2,84’ten yüzde 2,94’e). Ankara’da oran 2023 ve 2024’te geriledi, 2025’teki yükselişe rağmen 2021 düzeyinin ancak biraz üzerine çıkabildi. Aynı dönemde oranı yüzde 25 artan İzmir, Ankara’yı geçerek ikinci sıraya yükseldi. Yükselen eksen Marmara–Ege sanayi kuşağı oldu: Bilecik’te oran yüzde 43, Eskişehir’de yüzde31, Bursa’da yüzde 28 arttı.

Özdinç, Ankara’daki görünümü nitelikli iş imkânlarıyla ilişkilendiriyor: “Savunma sanayiinin ve ileri teknoloji yatırımlarının yoğunlaştığı Ankara’da mezun göçünün neredeyse yatay seyretmesi tesadüf olmayabilir. Bu, doğru sektör politikalarının göçü frenleyebileceğini gösteriyor.”

İller arasındaki uçurum da büyüyor: İstanbul ile oranın yüzde 0,19’da kaldığı Siirt arasındaki fark 5 yılda 19 kattan 21 kata çıktı. Rapor iki ayrı göç rejimine dikkat çekiyor: Batıda gidenler ağırlıkla üniversite mezunu iken Doğu ve Güneydoğu’da genel göç yüksek, mezun göçü düşük. Bu illerde genel göç 2016–2019 ortalamasının 2,5–3,3 katına çıktı.

TÜRKİYE “NORMAL” GÖRÜNÜYOR, AMA HIZ ALARM VERİYOR

Uluslararası karşılaştırmada Türkiye’nin yükseköğrenimli göç oranı (OECD tanımıyla 2015/16’da yüzde3,5) ülke büyüklüğü ve gelirine göre normal aralıkta ve Polonya (yüzde12,6) ile Portekiz’in (yüzde12,3) çok altında kalıyor. Ancak OECD ülkelerinde yaşayan yükseköğrenimli Türk sayısı 2010–2020 arasında yüzde 72 arttı ve yeni gidenlerin sayısı da 2,3 katına çıktı. Raporun 2025 projeksiyonuna göre oran yaklaşık yüzde 4,2 düzeyine (aralık yüzde 3,6–5,0) yükselmiş durumda.

Özdinç’e göre bu tabloda seviye ile hızı ayırmak gerekiyor: “Verdiğimiz göçün seviyesi korkutucu değil. Endişe verici olan seviye değil, ivme.”

ASIL SORUN GİDENLER DEĞİL, GELMEYENLER

Rapor, beyin göçünün tek yönlü okunmaması gerektiğine dikkat çekiyor. Özdinç, Türkiye’nin sorununun gidenlerden çok gelmeyenler olduğunu vurguluyor: “Her ülke beyin göçü verir, mesele bunun karşılığında beyin göçü alıp alamadığınız. Daha önce yayımladığımız SER 2025 Ar-Ge ve İnovasyon Raporu’nda Türkiye’deki öğretim üyelerinin yalnızca yüzde1’inin yabancı uyruklu olduğunu ve bu oranın yıllardır değişmediğini gösterdik. Türkiye’ye çalışmaya gelen yabancılar arasında doktoralıların çalışma izni başvuruları 2.300’e geriledi ve düşüş gösteren tek eğitim kategorisi bu oldu. Aynı dönemde lise ve dengi okul mezunu yabancıların başvuruları ise yüzde 37 arttı.”

“Kısacası nitelikli insan gönderiyoruz ama dışarıdan nitelikli insan çekemiyoruz. Dünyada yetenek dolaşımı hızlanırken biz bu dolaşımın yalnızca veren tarafında kalıyoruz. Türkiye, teknoloji ve inovasyon çıktıları üreten bir ülke. Bu birikimi büyütmek için yurt dışındaki Türk araştırmacılar da dahil olmak üzere yetenek transferini kolaylaştırmalı ve teşvik etmeliyiz.”

“SORUN SEVİYEDE DEĞİL, HIZDA VE GİDENLERİN NİTELİĞİNDE”

Raporun editörü Dr. Ömer Özdinç, bulguları şu sözlerle değerlendirdi:

“Türkiye’de beyin göçü 2025’te bir kırılma noktasına geldi ve zirve henüz önümüzde. Uluslararası ölçekte bakınca oranımız alarm verici bir seviyede değil. Asıl mesele artışın hızı ve gidenlerin profili: Göç Avrupa’ya, sağlığa, devlet üniversitelerine ve en başarılı öğrencilere doğru genişliyor. Buna dışarıdan nitelikli insan çekememek de eklenince, yetenek dengemiz giderek tek yönlü hale geliyor.

Bu tabloyu ancak gecikmesiz verilerle yönetebiliriz. Konsolosluk kayıtları, Mavi Kart ve denklik başvuruları ile mezun takip anketlerinden oluşan bir öncü gösterge seti kurulmalı. TÜİK’in kişi sayılarını ve bölüm kırılımlarını da yayımlaması gerekiyor. Portekiz ve Yunanistan’ın deneyimi, vergi teşviki ve kariyer programlarıyla desteklenen hedefli geri dönüş politikalarının sonuç verebildiğini gösteriyor. Gidenleri durdurmaktan çok, onlarla bağı koparmamak, geri dönüşü cazip kılmak ve Türkiye’yi yabancı araştırmacılar için de çekici bir merkeze dönüştürmek gerekiyor. Bunun yolu, üniversite ve sanayinin iş birliğiyle özgün ürün geliştiren, yüksek katma değerli işler yaratan bir ekonomiden geçiyor. Şehirlerimizi yaratıcı sınıf dostu hale getirmek de bir o kadar önemli. Nitelikli insanlar yalnızca iyi bir iş değil, yaşam kalitesi, kültürel canlılık ve farklılıklara açık bir sosyal ortam da arıyor. Nitelikli insan, ancak nitelikli iş bulduğu ve yaşamak istediği şehirde kalır.”

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
cumhuriyet.com.tr