Çin Çeliği, Gümrük Duvarları Ve Habaş: Aliağa’da İşçiler Neden Ölüyor?

HABAŞ’ın Aliağa Fabrikasında resmi rakamlara göre en az 19 işçinin katledildiği patlama, havzadaki demir çelik fabrikalarında işçilere dayatılan çalışma düzenini bir kez daha gözler önüne serdi. İşe başlayalı henüz iki saat olmuş bir işçinin kazan bakımına sokulduğu, bakım ve revizyonların atlandığı, hurda ekipmanla üretimin sürdürüldüğü, İSG eğitimlerinin kağıt üzerinde geçiştirildiği, liman işçilerinin can yeleği bile verilmeden çalıştırıldığı, yaralanan işçinin işten atılma korkusuyla sesini çıkaramadığı bu düzeni anlamak için fabrikaların kapısından dünya çelik piyasasına uzanan zinciri izlemek önem arz ediyor.

Çin’in fiyat kırarak dış pazara sürdüğü çelik, AB’nin ve ABD’nin ördüğü gümrük duvarları bu zincirin halkaları… Hepsini birbirine bağlayan şey ise tekellerin pazar payı ve kâr için yürüttüğü kavga. Aliağa’daki demir çelik patronları bu kavgada rekabet gücünü işçinin sırtına yaslanarak kurdu ve bölgeyi bir emek cehennemine çevirdi. Kavganın faturası ise canları ve kanları ile işçiye kesildi.

Çelik piyasasının ağırlık merkezi Çin. 2025’te dünyada üretilen 1.85 milyar ton ham çeliğin 960.8 milyon tonu (yarıdan fazlası) Çin’de döküldü. Bu çeliğin yıllarca en büyük alıcısı ülkenin kendi şantiyeleriydi: Yükselen konutlar, köprüler, otoyollar…

Konut piyasasındaki çöküş ile şantiyeler durdu. 2025’te konut yatırımları yüzde 17.2, yeni başlanan inşaat alanı yüzde 20.4 küçüldü. Sermaye, talep daraldı diye ocaklarını söndürmedi. Ham çelik üretimi yalnızca yüzde 4.4 azaldı. İhracat yüzde 7.5 büyüyerek 119 milyon tonla tarihi rekor kırdı.

Bunun nedeni sermayenin kendini büyütme zorunluluğu. Ocağa ve haddehaneye bağlanan sermaye ancak orada çalışan işçinin emeği sömürüldükçe büyüyebilir. İç pazarda tamamen erimeyen çelik bu yüzden fiyatı kırılarak dış pazarlara sürülüyor.

Ucuz Çin çeliğinin fiyatları kırdığı ve rekabeti keskinleştirdiği bu piyasada, pazarın kimde kalacağı mücadelesinde devletlerin ördüğü gümrük duvarları da önemli bir yer tutuyor. Son dönemde atılan adımlar da bu kavganın ne denli sertleştiğini gösteriyor. Öyle ki AB, 1 Temmuz 2026’da gümrüksüz çelik kotasını yüzde 47 azaltarak 18.3 milyon tona indirdi ve kotayı aşan çeliğe yüzde 50 vergi koydu. ABD de çelik ithalatına yüzde 50 vergi uyguluyor.

Ezcümle tekeller ve onların devletleri, pazarı ve kârı paylaşmak için kıyasıya bir emperyalist rekabetin içinde. Bu rekabet tüm çelişkileriyle günbegün derinleşiyor. Her tekel, pazardaki payını büyütmenin ve kâr oranını düşürmemenin yolunu arıyor. Pazarlar daraldıkça ve fiyatlar düştükçe bu yol giderek daha fazla üretim sürecinin kendisinden, yani işçiden geçiyor. Dünya piyasasında süren kavganın bedeli son kertede ocağın başındaki işçiye ödetiliyor.

Türkiye’deki çelik tekelleri bu kavgada iki açıdan sıkıştı: İçeride ucuz Çin ve Kore çeliği ile dışarıda yükselen gümrük duvarları. Tablo şöyle: Türkiye’deki fabrikalar yılda yaklaşık 62 milyon ton çelik üretebilecek kapasitede, ama geçen yıl bu kapasitenin ancak yüzde 63.3’ü kullanıldı. 2021’de bu oran yüzde 74.8’di. Fabrikalar kapasitelerinin altında üretim yaparken ithalat artmaya devam etti. 2025’in ilk 11 ayında 17.4 milyon ton çelik ithal edildi, bu bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 11.8 fazla. Ucuz ithal çeliğin yaklaşık üçte biri ise Çin ve Güney Kore’den geldi.

Dışarıda ise kapılar daraldı. Türkiye 2025’te 7.9 milyon ton çeliği, yani toplam ihracatının yüzde 40’ından fazlasını AB’ye sattı. Ancak bu en büyük pazar, artık kota duvarının arkasında.

Aliağa bu sıkışmanın tam merkezinde. Öyle ki, Türkiye’de çeliğin önemli bölümü, hurdanın elektrik ark ocaklarında eritilmesiyle üretiliyor ve bu fabrikaların en yoğun olduğu yerlerden birisi Aliağa. Havzada limanlara gemilerle ithal hurda dökülüyor, üretilen çeliğin önemli bölümü yine gemilerle dış pazarlara gidiyor. Bu yüzden dünya piyasasında yaşanan her gelişme Aliağa’daki fabrikalara doğrudan yansıyor. Patronlar ise bu sıkışma içerisinde ocakları yakmaya, daha fazla kâr etmeye ve pazardan pay kapmaya devam etmenin yolunu, çeliği daha ucuza üretmekte buluyor. Daha ucuza üretmek de Aliağa’da ucuz emek, taşeron düzeni, yapılmayan denetim ve alınmayan önlem olarak karşımıza çıkıyor.

İktidar bu tabloya tekellerin pazarını ve kâr marjını koruyan gümrük duvarlarıyla yanıt verdi. 2025’ten bu yana Çin ve Güney Kore çeliğine art arda antidamping vergileri kondu, 2026’nın başında da AB dışından gelen binlerce ürüne ek vergi getirildi. Devlet tekeller için duvar üstüne duvar örüyor.

Aliağa’daki demir çelik patronları ise bu kavgadan büyüyerek çıkıyor. HABAŞ da bundan en çok beslenenler arasında. Öyle ki 2024’te çelik sektörünün ihracat birincisi oldu, yeni haddehane yatırımları için onay üstüne onay aldı. “Rekabet gücü” dedikleri şey, sömürü oranını yükseltmenin, işçinin emeğinden daha fazla artı değer çıkarmanın adı.

HABAŞ’ın son yıllarına bakmak bunu görmeye yetiyor. 2020’de on yılı aşkın kıdemi olan işçiler kapı önüne konuldu. Diğer işçilere zamdan vazgeçmeleri ve sendikadan istifa etmek dayatıldı. Ücreti biraz yükselen deneyimli işçinin yerine asgari ücretle deneyimsiz işçi alındı. Limanda çalışanların tamamı taşeron şirketlere bağlandı. Daha az işçiyle, daha ucuza, daha çok iş çıkarmanın fabrikadaki adı “hadi hadi” oldu.

Patronun kasasına giren kârın bir bölümü de bakımdan, koruyucu donanımdan, İSG eğitimlerinden ve güvenlik önleminden kısılan paradan oluşuyor. Sermayenin yaptığı bu “tasarrufun” bedelini işçiler canlarıyla, aileleri acıyla ödüyor. Nitekim şirketin kendi raporunda iş kazası nedeniyle kaybedilen gün sayısı 2021’de 4 bin 93 iken bir yıl sonra 11 bin 858’e çıktı. Devlet ise bu hesabın ortağı. HABAŞ’ın 2022’deki 3.8 milyar liralık otomobil yatırımına verilen teşvik belgesi, o fabrikada çalışacak işçilerin sigorta priminin patron payını yedi yıl boyunca kamuya yüklüyor.

Çin’den Aliağa’ya uzanan zincirin her halkasında sermayenin daha fazla kâr hırsı var. Rekabet, bu hırsın dünya piyasasındaki biçimi. Zincir boyunca aynı tablo tekrarlanıyor: Emperyalistlerin iç pazarda erimeyen üretim fazlası dış pazara sürülüyor, AB ve ABD duvar örüyor, iktidar, tekelleri hem gümrük duvarıyla hem teşvikle koruyor, yargı da 19 işçinin öldüğü fabrikanın patronunu evine gönderiyor. Bu zincirde korunmayan tek şey işçilerin canı. Aliağa’da görüştüğümüz bir demir çelik işçisi, “Patronların iki dudağı arasındayız” diyordu. Sermaye için duvarlar örülüyor, kotalar ayarlanıyor. Ancak işçi ile kızgın çelik arasına hiçbir duvar konmuyor. Nitekim, kendisini yaşama ve sevdiklerine bağlayacak o duvarı ancak Aliağa’daki işçilerin kendi örgütlülüğü örebilir.

31 yıldır emeğin sesi olan Evrensel, gücünü sadece okurlarından alıyor. Emeğin sesinin daha gür çıkması için sen de güç ver.

E-Gazete Her gün basılı gazeteyi dijital olarak oku...

Sesli Yazılar Köşe yazılarımızı sesli olarak dinle...

Reklamsız Deneyim Reklamlara takılmadan sadece habere odaklan.

İndir, Oku, Dinle...

Şifresiz Giriş İmkanı E-posta adresinle şifresiz giriş yapabilirsin.

App Store'dan İndir

Google Play'den İndir