Cumhuriyet
Haber akışına dön

Diktatörlükten Demokrasiye

Diktatörlükten Demokrasiye

Onur Öymen’in evinde bir akşam yemeğindeyiz...

Öymen o yıllarda Madrid Büyükelçiliği’nde müsteşar. Ben de yeni yetme bir Cumhuriyet muhabiriyim.

Türkiye’nin imajı korkunç. ASALA terörü sürüyor. Türkiye denince akla “Midnight Express” hapishaneleri geliyor. Ve bir de askeri darbe... Yıl, 1983. Kör topal da olsa demokrasiye geçişin heyecanı ve bekleyişi içindeyiz. Darbe sonrasının ilk genel seçim atmosferi esiyor. Tünelin ucunda bir ışık belirmiş...

AB’nin İspanya büyükelçisi de gene masada. Hararetli Türkiye tartışmalarının ortasında, ev sahibine El Pais gazetesinden “acil” bir telefon geliyor. İspanya iki yıl öncesinde yeni bir askeri darbe teşebbüsü geçirmiş.

“El Pais anayasanın yanında” manşetiyle olağanüstü bir gece baskısı yapan gazete, darbecilere karşı gözü kara tavrıyla tarih yazmış. Bu nedenle demokrasi ve demokratikleşmenin basında bir numaralı simgesi olarak anılıyor. Bu itibarla Türkiye’deki gelişmeleri de yakından izliyor.

Öymen gazetenin Antonio Caño isimli muhabirini, “Şahane bir açılım başladı!” diyerek Türkiye’ye göndermiş...

Gelin görün ki genç muhabir Ankara’ya iner inmez, “Yeşillerin” birbirlerine kendilerini zincirledikleri bir protestoya denk geliyor.

“Aa ne ilginç!” diye o da kendisini protestoculara zincirliyor.

Sen misin? Göstericilerle apar topar gözaltına alınan İspanyol gazeteci, otelinde eşyalarını toplamak fırsatı bulmaksızın gece yarısı sınır dışı ediliyor.

El Pais bunun üzerine “Bu ne iş?” diyerek işte Onur Öymen’e telefon açıyor: “Demokrasiye geçiş dediğiniz bu mu?”

Alı al, moru mor Öymen’le masada tabii bana da kal geliyor: Gülsek mi, ağlasak mı şaşırıyoruz!

MAKASIN AÇILDIĞI YILLAR

Öymen’in yeni çıkan “Diktatörlükten Demokrasiye” kitabının sayfaları arasında dolaşırken aklıma düşen ilk anı bu oldu. Zira kitap dönüşümünü on numara, beş yıldız başarıyla tamamlayan İspanya örneği ile başlıyor.

Kral Juan Carlos, Başbakan Gonzalez ve “amiral gazete” El Pais, keza kamuoyu ile ülke, kader anında demokrasiden yana çok net tavır alan çarpıcı bir örnek olarak öne çıkıyor.

Avrupa demokrasilerine 80’ler başında angaje olan İspanya’dan Türkiye’ye bakıldığında, bu tarihi yol ayrımının büyüklüğü fark ediliyor.

Öymen kitabın 59. sayfasında çok kilit bir soru soruyor: “Türkiye de İspanya ve Portekiz ile aynı tarihte (AB) sürecinde yer alabilir miydi?”

Yanıt olarak 80 darbesi sarmalı yüzünden bunun mümkün olmadığını söylüyor.

O kritik yıllarda Brüksel kaynaklı yaptığım tüm röportajlarda bana beri yandan Türkiye’nin topluluğa hiçbir zaman “tek başına” girme şansının olmadığı söylenmişti.

Türkiye’nin önündeki ilk şans Yunanistan’ın tam üyelik talebi yaptığı 1975 yılıydı. O dönemde komisyonun bir numaralı adamı olan genel sekreter Emile Noel bunu bana defalarca anlatmış, Ecevit’i zamanında özellikle uyardığını açıklamıştı.

İkinci şansın 80’lerdeki İspanya-Portekiz genişlemesine atlamak, üçüncü şansın 2000’lerdeki Güney Kıbrıs ve Doğu Avrupa kervanına katılmak olduğunu söylemişlerdi.

Türkiye’nin iç konjonktürü ne ki bu üç fırsatın hiçbirinde müsait ortam yaratmadı. Başta Ecevit, siyasi aktörlerin hiçbiri bu angajman kararlılığını net ve kesin göster(e)medi.

MASKELERİ İNDİRELİM

90’lar başında Türkiye’ye döndüğümde bir gün Deniz Baykal’dan bir telefon geldi. Yeni CHP genel başkanı benimle “İspanya örneği”ni konuşmak istiyordu.

Demokratikleşme projesi konuşulacak diyerek koşarak gittiğim toplantıdan, büyük bir düş kırıklığı ile ayrıldım. CHP lideri yalnız İspanyol demokrasiye geçiş döneminin efsane lideri Felipe Gonzalez’le yan yana gelip birlikte fotoğraf çektirmek istiyordu. Kendisine acaba bir “photo op/fotoğraf fırsatı” için yardımcı olabilir miydim?

80’ler darbesi ile 2000’lerin AKP iktidarı arasında tek değişim fırsatı yaratabilecek 90’larda, CHP lideri sadece “görüntü vermek” peşindeydi. Baykal 1998 kurultayında nitekim arkadan sahneye Ricky Martin gibi çıktı, 99’da da baraja çakıldı.

Öymen’in bizleri çıkarttığı geçmiş yolculuğu İspanya ile başlıyor, Almanya ile bitiyor.

Almanya’da uzun yıllar büyükelçilik yapan Öymen, Türkiye nin AB üyeliğinde belirleyici karar sahibi olan bu ülkenin siyasi sınıfındaki gelgitleri çarpıcı biçimde özetliyor. Schröder’le açılan büyük fırsat penceresinin, (müzakerelerin açıldığı!) 2005’de Merkel’in şansölyeliğe çıkmasıyla kapandığını belirtiyor.

Bu satırları okurken 1998’de Alman Parlamentosu Dış İlişkiler başkanı olan, SPD lideri Hans Ulrich Klose ile yaptığım bir söyleşiyi anımsadım.

Kendisine İspanya ve Portekiz’i Avrupa demokrasilerine demirlemek için gösterilen mesainin neden Türkiye’ye hiç gösterilmediğini sormuştum.

“Maskeleri indirelim!” yanıtını veren Alman siyasetçi, “Doğru o ülkelerde muhalefete, sistemi değiştirmek için yardım ettik. Gonzalez, Alman sosyal demokratlarından destek gördü. Portekiz Sosyalist Partisi, Bonn’dan 40 km ötede kuruldu. Ama Türk siyasi toplumu farklı. Türkiye de devlet reformu için yola çıkan, devleti baştan sona değiştirmek isteyen bir muhalafet yok.”

İspanya, Portekiz, Şili, İtalya ve Almanya’nın zorlu demokrasi serüvenlerini anlatan büyükelçi Öymen’in kitabını, kişisel tarih yolculuğum eşliğinde okudum. Bu değerli referans kitabını konuyla ilgili herkese öneririm.

Okumaya devam et

Pusholder

Senin gündemin

Okuma seçenekleri

Push AIÖzet

PusholderKaynakta oku
cumhuriyet.com.tr