Halil Altındere’nin bundan 5 sene önce ürettiği Güvenlik Ağacı, bugün dört bir yanda maruz kaldığımız ‘gözetimi’ sembolize ediyor. Sokaklardan iş yerlerine kadar kameralar, çipler, saatler...
Halil Altındere’nin ‘Güvenlik Ağacı’: Kim Gözetleniyor, Kim Güvende?

Halil Altındere, 2021 yılında ürettiği Güvenlik Ağacı adlı çalışmasını geçtiğimiz günlerde sosyal medya hesabında yeniden paylaştı. Yapıt, meyve ya da yaprak yerine dallarından onlarca farklı boyutta güvenlik kamerası sarkan, gövdesi ve dalları kablolarla sarılmış yapay bir ağaç formunda karşımıza çıkıyor. İlk bakışta neredeyse karikatürize görünen bu imge, aslında yaşamlarımızın gündelik gerçekliğinden hiç de uzak değil. Bugün sokaklarda, iş yerlerinde, toplu taşımada, alışveriş merkezlerinde, kısacası başımızı çevirdiğimiz her yerde benzer kameralarla çevriliyiz.
Kameraların kaydettikleri ve kaydetmedikleri
Bu kameralar çoğu zaman masum bir “güvenlik” ihtiyacının parçası olarak sunuluyor. Oysa güvenliğin kimin için ve ne pahasına sağlandığı sorusu çoğu zaman yanıtsız bırakılıyor. Çünkü kameraların varlığı, tek başına insanların yaşamını ve güvenliğini korumaya yetmiyor. Dersim’de Gülistan Doku’nun kaybolmasına ilişkin soruşturma bunun örneklerinden biri. Kentin güvenlik kameralarıyla donatılmış olmasına rağmen Doku’nun akıbetinin aydınlatılmasını sağlayacak kayıtların bir bölümünün silindiği, bazı kamera görüntülerinin soruşturma dosyasında bulunmadığı ve kritik noktalardaki kameraların yönlerinin değiştirildiğine ilişkin iddialar gündeme geldi. Mesele yalnızca kameraların nerede bulunduğu değil, neyi kaydettiği, kayıtların kimlerin denetiminde olduğu ve gerektiğinde bu kayıtlarla ne yapıldığıdır. Kadınların yaşamını korumak ve kaybedilen bir kadının akıbetini açığa çıkarmak söz konusu olduğunda kayıtlar işlevsiz kalırken, işçilerin her hareketini izlemekte aynı sistemlerin gözü hiç kapanmıyor.
‘Tuvalete kadar’ takip ediyorlar
Fabrikalar, işçinin emeğinin ve zamanının en ince ayrıntısına kadar denetlendiği alanların başında geliyor. Eskişehir’de Renta (Pişirici) Fabrikasında 2020 yılında üretim alanlarının tamamını görecek biçimde yeni kameralar yerleştirilmesi işçilerin tepkisine neden olmuştu. İşçiler, kameraların iş güvenliğini sağlamaktan çok üretimi hızlandırmak, hareketlerini denetlemek ve ceza uygulamak için kullanılacağını dile getirmişti. Aradan geçen yıllarda bu denetim biçimleri daha da ileri taşındı. Evrensel’in ekim 2026’da Astor Enerji Fabrikasına dair yaptığı haberde, işçilerin mesai boyunca boyunlarında taşımak zorunda oldukları, fabrika içindeki konumlarını ve hareketlerini takip eden elektronik cihazlarla çalıştırıldığı ortaya çıktı. Benzer uygulamalar başka iş yerlerinde de gündeme geldi. Kalyon PV fabrikasında işçilere dağıtılan çiplerin vücut ısılarını algıladığı, mesai boyunca nerede ve ne kadar süre geçirdiklerini takip edebildiği ortaya çıkmıştı. 2024 yılında Akkuyu Nükleer Güç Santralinde TSM Enerji’nin ardından IC İçtaş’ın da işçilere saat biçiminde elektronik takip cihazları takmaya başlaması üzerine işçiler, “Zaten sürekli kameralarla takip ediliyorduk, artık tuvalete kadar takip edecekler” diyerek tepki göstermişti. Toyota Fabrikasında üretim alanlarındaki kameraların ardından erkek işçilerin soyunma dolaplarının bulunduğu koridorlara da kameralar yerleştirilmiş; kamera kayıtları üzerinden tutanak tutulduğunu, bunların performans puanlarına ve ücret zamlarına yansıdığını işçiler anlatmıştı.
Bu örneklerde işçinin her hareketi kayıt altına alınırken bir dakikalık gecikmenin bile hesabı sorulabiliyor. Güvenlik gerekçesiyle tanıtılan araçlar, böylece işçinin hareketlerini, mola sürelerini ve çalışma temposunu denetleyen mekanizmalara dönüşüyor. İşçinin bedeni, zamanı ve emeği sermayenin denetimine alınırken, yaşamı ve sağlığı üretim maliyetleri arasında eritiliyor. Öncelik işçinin yaşamı değil, sermaye birikiminin sürekliliği oluyor. Bu düzenin sonuçları, Aliağa HABAŞ Demir Çelik Fabrikasında 19 işçinin yaşamını yitirdiği patlamanın ardından bir kez daha görüldü. İşçiler, gerekli iş güvenliği önlemleri alınmadan, bağımsız denetim yapılmadan ve enkaz kaldırılmadan işbaşı yapmak istemediklerini açıkladı. Ancak yaşam haklarını korumak için dile getirdikleri bu taleplere yanıt verilmesi yerine fabrikaya girmeyi reddeden işçilere jandarma müdahale etti. Çünkü korunan işçinin yaşamı değil, üretimin kesintisiz sürmesiydi.
Ağacın dallarında sermayenin gözü
Ağaç imgesi, sanat tarihi boyunca farklı kültürlerde yaşamın, doğanın ve sürekliliğin en temel sembollerinden biri oldu. Altındere’nin bu organik formu, endüstriyel aygıtlarla birleştirmesi, ağacın yerleşik anlamını kökten tersine çevirir. Sanatçının gündelik hayatın sıradan nesneleri olan kameraları alışıldık bağlamlarından koparıp bir heykelin parçası haline getirmesi, Marcel Duchamp’tan bu yana süregelen hazır-nesne geleneğinin de politik bir devamı niteliğindedir. Ancak bir yapıtı sanatçının bireysel zekasına indirgemek tarihsel açıdan eksiktir. Sanat eserleri, içinde üretildikleri maddi koşullardan bağımsız anlam kazanamaz. Dolayısıyla eserin asıl meselesi kameralar değil, o kameraları üreten, sokaklara ve fabrikalara yerleştiren, kayıtları denetleyen ve bu araçları kendi çıkarları doğrultusunda kullanan kapitalist düzendir. Bu haliyle Güvenlik Ağacı, izleyiciyi yalnızca bir nesneye bakmaya değil, kendi yaşamının hangi mekanizmalar tarafından kuşatıldığını da sorgulamaya zorlar.
Bu çalışmanın asıl gücü, geleceğe dair karanlık bir teknoloji korkusu yaymasında değil, bugünün sınıfsal ilişkilerini görünür kılmasında yatıyor. Teknolojinin gelişmesi, onu kontrol eden mülkiyet ilişkileri değişmediği sürece işçiler ve emekçiler için daha fazla özgürlük değil, sermayenin emeği denetleme olanaklarının genişlemesi anlamına geliyor. Dolayısıyla mesele teknolojinin kendisinden çok, onu kendi çıkarları doğrultusunda örgütleyen toplumsal düzendir. Öyleyse asıl soruyu bir kez daha soralım: Teknoloji kimin ihtiyaçları için geliştiriliyor, kimin çıkarlarına hizmet ediyor ve bu sömürü düzenini değiştirecek güç kimde?
Evrensel 31 yaşında!
31 yıldır emeğin sesi olan Evrensel, gücünü sadece okurlarından alıyor. Emeğin sesinin daha gür çıkması için sen de güç ver.
E-Gazete Her gün basılı gazeteyi dijital olarak oku...
Sesli Yazılar Köşe yazılarımızı sesli olarak dinle...
Reklamsız Deneyim Reklamlara takılmadan sadece habere odaklan.
Dijital Evrensel uygulamamız güncellendi
İndir, Oku, Dinle...
Şifresiz Giriş İmkanı E-posta adresinle şifresiz giriş yapabilirsin.
App Store'dan İndir
Google Play'den İndir




