İhtilal Ne Kadar Güzel! En Vahşice Yönüyle Bile Güzel

A. Ömer TÜRKEŞ

1910-1920 yılları arasındaki köylü ayaklanmasının birinci elden tanığı olan Mariano Azuela, kaleme aldığı çok sayıda romanla Meksika Devrimi'nin gerçeğini en iyi anlatan yazardı. Bu romanlar arasında en önemlisi hiç şüphesiz “Ayaklanma” dır; kimilerine göre “yirminci yüzyılın ilk büyük devrimi hakkında yazılmış ilk büyük roman”...

1 Ocak 1873’te Jalisco eyaletinin Lagos de Moreno kasabasında doğan Azuela, Guadalajara’da tıp eğitimi gördü. Siyasetle ve edebiyatla da yakından ilgileniyordu. Lagos’a dönüp sağlık alanında çalışmaya başladığında ilk romanını yayımladı (1907). Diktatörlük karşıtıydı ve Madero’nun seçim zaferinin ardından Lagos’un politik lideri oldu, Jalisco eyaletinin Eğitim Müdürlüğü’ne atandı. Madero’nun iktidardan devrilip katledilmesinden sonra Pancho Villa’nın komutanlarından Julián Medina’nın birliği ile birlikte çatışmalara katıldı (1913). Ancak devrimci cephede başlayan iktidar savaşını Huerta’nın kazanması onu Meksika’dan uzaklaştıracaktı. 1917’te Teksas’a iltica etti ve “Ayaklanma” (“Los de Abajo”) romanını tamamladı. İlk olarak El Paso del Norte gazetesinde tefrika halinde yayınlanan roman, 1924’te kitap haline getirildiğinde -dünya çapında- tanınırlık kazandı. Ne var ki isyanın iktidar kavgasında dönüşmesinin hayal kırıklığıyla Mariano Azuela, siyasal ve sosyal yaşamından uzaklaşmıştı. Ömrünün geri kalanını Meksika’nın yoksul bölgelerinde doktorluk yaparak ve roman yazarak sürdürdü. 1 Mart 1952’de hayata veda ettiğinde Meksika’nın en ünlü yazarlarından birisi olarak uğurlanacaktı.

1910 yılında başlayan Meksika Devrimi’nin heyecanının en ucra köylere kadar ulaştığı günlerde, 1913’te başlayan “Ayaklanma”, Demetrio Macias isimli yoksul, okuma yazma bilmeyen, hükümet askerleri tarafından intikam almak için evi yakılıp köpeği öldürüldüğünde dağdaki isyancılara katılan Kızılderili bir köylünün hikâyesini anlatıyor.

On yıl süren devrim sürecini, öncesindeki kautik ortamı, Meksika’tum ekonomik düzenini kısa bir romanda ve bir tek karakter üzerinden anlatmak elbette beyhude bir çaba olurdu. Bunun yerine o sürecin karakteristik insan tiplerini ve olaylarını anlamamıza sağlayan bir kesit vermeyi seçmiş Azuela. “Anlattığı olaylar, yarattığı hava, karışıklık iki aynada sonsuz kere yansıyan görüntüler gibi tüm ülkede tekrarlanan olgulardı”.

Romanın en iddialı yanı ortaya koyduğu canlı insan tiplerinde. Demetrio Macias ve arkadaşları gerçek tarihsel şahsiyetler olmamakla birlikte isyancılar çok iyi temsil ediliyor. Onlar yasalarla başları dertte girdiği için dağlara çıkan, hayatta kalabilmek için kendileri gibi kaçaklarla kaderlerini birleştirmiş, isyanın rüzgârıyla saflara katılmış cahil köylüler. Azuela, titizlikle seçtiği karakterlerin kültürel ve sosyopolitik geçmişini konuşma kalıpları aracılığıyla ortaya koyarken isyanın köylüler açısından ne ifade ettiğini yakalamamayı amaçlıyor. Sınıf bilindiği ana yılların cibrişliği ve yoksulluğuyla iktidara ve zenginlere karşı birikmiş öfkeleri var.

Onlara sonradan katılan tıp eğitimi almış yazar Luis Cervantes -Mariana Azuela’nın kendisi olduğunu sezdiren- karakteri ise biraz farklı. İsyancılara isyanın anlamını açıklamak Cervantes’e düşüyor:

“Biz, vatanımızın kaderini tayin etmeden durulmayacak olan bir sosyal hareketin unsurlarız. Biz halkın kutsal haklarını elde etmesini sağlamak için kaderin kullandığı aletleriz. Biz alçak bir katili tahtından indirmek için değil, tüm baskı yönetimine karşı savaşıyoruz. Bizi harekete geçiren, rutsaltum ideal dediği şeylerdir.”

Ne yazık ki Cervantes’in yaptığı açıklama ne kendisinin ne de köylülerin pratikleriyle uyuşmayacaktır. Silahlı köylü birlikleri köy köy, kasaba kasaba dolaşmaya başladıklarında çiftlikleri işgal ederler, zenginleri ve hükümet askerlerini öldürürler, buldukları her şeyi yağmalarlar, içki içer, kumar oynar, çocuk yaştaki fahişelerle düşüp kalkarlar. Silahsız köylüler devrimin ilk dönemlerinde onları kilise çalanı, bayraklar, müzik ve geçit törenleriyle kargılarken, şimdi köylü orduları kasabalarına / köylerine yaklaşırken tepelerde saklanmaya karşıtına dönüşecektir. Sınıf siyasi önderlikten yoksun bu isyan iki yılsonunda karşıtına dönüşecek, Cervantes de bu yoldaşından nasibini alacaktır. Kendiliğinden yükselen isyanın nihai sınırını çizen isyancılara şiddetin sağladığı sınırsız güçtür.

“Ayaklanma”yı okuduğumda Hemingway’in İspanyol İç Savaşı’nı anlattığı “Çanlar Kimin İçin Çalıyor”u geldi aklına. Belli ki Mariano Azuela’dan esinlenmiş Hemingway. Bir isyan sürecini uzun siyasi açıklamalardan uzak durup olaylara yoğunlaşarak aktaran, çarpıcı savaş sahneleri kuran, yoksul ve cahillerin beklentilerine kulak veren, diyaloglarla ilerleyen ama doğa tasvirlerini de ustalıkla kullanan çok berrak ve akıcı bir anlatım.

Azuela, işte böyle bir üslupla, okuyucuyu isyancıların peşinde Meksika topraklarında dolaştırıyor. Başlangıçta sempati duymamak imkânsız ama zaman geçtikçe, isyancılar bir zamanlar kendilerinin ucuz kaklıkları zulüm ve adaletsizliği kendileri uygulamaya başladıkça isyanın en alttakiler için bir kurtuluş umudu barındırmadığını anlıyoruz. Zaten Meksika’nın devrim sonrasından bugüne uzanan tarihi de Mariano Azuela’yı doğruluyor.

“İhtilalin gerçekliğini ilk kavrayan ve bu gerçekliğe bir biçim veren Meksikalı yazar, Mariano Azuela’ydı” demiş kitabın önsözünün yazarı. Gerçekten de ne ihtilal başlatanlar ne de sürdürenkler siyasi teoriden haberdardılar, Marx’la tanıştıkları gibi Fransız Devrimi’nin “Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik” şiarının da farkında değillerdi. Mesele bir iktidar kavgasının ötesine geçmeyince isyan eşitsizliğin ve yoksulluğun sonunu getiremedi.

İhtilali harekete ilk katılanlardan olan Mariano Azuela’nın isyancı saflardan ayrılması tam da bu nedenledir: İsyanın yarım kalmışlığına tahammül edememişti. Emir Rodríguez Monegal’ın belirttiği üzere Azuela, “iktidarları ellerinde bulunduran tepedekilerin ortadan kaldırılmasının bütün haksızlıkların çözümlenmesi ve yeryüzünün bir mutluluk ülkesi haline getirilmesi için geçerli tek yöntem olduğuna inanıyordu.” Ne yazık ki yukarıdakiler aşağıdakiler karşıtlığına son verilmediğini, bir yozluğun yerini başka bir yuzluğun aldığını görecekti. Bir zamanlar kendisinin de katıldığı isyana ve devrime sırtını dönmeyi tercih etti. Aslında isyanı belki en çok Azuela sevmişti. Tıpkı bir roman karakterinin ağzından söylediği gibi:

“Villa? Obregón? Carranza? Ne fark eder? Püskürmekte olan bir volkan gibi seviyorum ihtilali! Volkanı seviyorum volkan olduğu için, ihtilali seviyorum ihtilal olduğu için!”