Kurmacanın Dünyası Hem Derin Hem Geniş

Tafyun TOPRAKTEPE

Nurhan Suerdem’in “Herkes Kendi Kendine” adlı kitabı İletişim Yayınları etiketiyle okuyucularıyla buluştu. Nurhan Suerdem yazmaya, ya da en azından yazdıklarını yayımlamaya epeyce geç başlayan yazarlarımızdan. Ne denli birikimli, demlenip dinlenmiş öyküler yazdığının bir kanıtı olarak da, ilk kitabıyla Haldun Taner Öykü Ödülü’nü kazanmıştı. Nuran Suerdem ile genelde edebiyat ve kurmaca, özelde de onun metinleri üzerine hoş bir sohbet yaptık. Yanıtların detayları, yazmak isteyenler için bir yol gösterici âdeta.

Bu üçüncü öykü kitabın. Kurmaca hayatı, yazılı diğer biçimlerden daha iyi açıklıyor diyebilir miyiz? Birey olmanın, toplumun bir parçası olmanın, tek başına olmanın ne anlama geldiğini en iyi açıklayan yazılı biçim diyebilir miyiz?

Kelimelerin gücüne inananlardanım. Ne güzel şiirler vardır yalnızlığı anlatan. Dilimize pelesenk olmuş, yalnızlık deyince aklımıza gelen. “Yalnızlık paylaşılmaz paylaşılsa yalnızlık olmaz,” diyen Özdemir Asaf’ın dizeleri dilimizin ucundadır hep. Ya da her birimizin sevdiği şairlerin şiirleri. Deneme, anı olarak da yazılmış metinler var ama şiir de dâhil bu yazılı metinleri kurmacayla kıyaslamak istemiyorum. Her biri kendi içinde değerli. Ancak kurmacanın yalnızlık veya herhangi bir konuyu derinlemesine enine boyuna ele alıp isterse zamanda mekânda gelip giderek, gerekirse çok karakter dâhil edip onların psikolojik derinliklerine inerek, zıt karakterler yaratarak olayları yaşanılan dönemin siyasi toplumsal atmosferi içinde anlatma avantajı ona bu anlamda üstünlük sağlar. Kurmacanın dünyası hem derindir hem geniştir. Örneğin Gabriel Garcia Marquez’in romanı Yüzyıllık Yalnızlık’taki Buendia aile fertlerinin yedi nesil boyunca içsel yalnızlığını, Macondo kasabasının terk edilmişliğini, sonra yok olmasını kurmaca dışında bir formatta bu kadar güzel anlatmak mümkün mü? Ya da Sadık Hidayetîn Kör Baykuş’undaki isimsiz karakterin hem varoluşsal yalnızlığını hem de toplumsal dışlanmışlığını, Tutanmayanlar’da toplumla uyum sağlayamamış Selim Işık’ın hayatı anlama çabasını, “tutunan” Turgut Özben’in Selim’i kaybettikten sonraki dönüşümünü ve içine kapanışını, Yusuf Atılgan’ın Zebercet’ini, Kafka’nın Gregor Samsa’sını, Camus’un Meursault’unu ve saymakla bitmez nicelerini… Yine de iyi ki edebiyat var iyi ki kurmaca eserler var.

Öykü karakterlerini nasıl seçiyor ya da yaratıyorsun? Bir karakter yaratmak çoğu zaman yetmeyebiliyor. Ona toplumsal bir onay da verdirmek gerekebiliyor.

Öykünün konusu ana karakterini beraberinde getiriyor. Ona can veren ete kemiğe büründüren yazar, yazarın deneyimi, gözlemleri. Rahmetli annemin deyişiyle neredeyse cemaziyelevvelini biliyorum karakterin. Şaka bir yana hepsini öyküde kullanmasam bile yaşı kaçtır, nerelidir, medeni hali, eğitimi nedir, zaafları, yaraları, sevdikleri nedir? Bazen sevdiği renkler, giysisinin tarzı bile önemlidir. Karakter gözümde canlanır, oturuşu kalkışı, yürüyüşü, konuşma şekli, mimikleriyle. Detaylar her zaman iyidir. Hiç beklemediğin anda sana yardımcı olur. Bu konuda yaşımın avantajı ve iyi bir gözlemci olmam imdadıma da yetişiyor. Bir de ister karakter ister tip olsun yazarken onların sesini, sesinin tonunu duyarak yazıyorum. Böylece çıkıyorlar öyküye dâhil oluyorlar. İçime sinmeyen taraflar da yol boyunca düzeliyor.

Gerçek hayatta rastlantılar, karşılaşmalar hayatın olağan bir parçası iken, kurmacada bu yazarın ince ince planladığı, yol boyunca bıraktığı izlerin sonucudur malûm. Yazar öykülerinde ya da romanında, okurunun da en az kendisi kadar dikkatli ve zeki olduğunu düşünmeli mi?

Okurun zeki olup olmamasını dikkate almadan kendi okumak istediğim gibi yazıyorum. Çok kapalı metinler yazmıyorum. Öykü, nasıl yazılacağını kendi belirliyor zaten. Ancak her metinde Hansel ve Gratel’in kaybolmamak için ormanda yere attıkları ekmek kırıntılarına benzer kırıntılarla ilerliyorum. Bunlar açık açık ortada durmuyor. Onları görüp toplayan ve aslında meramımı anlayan okurlar olduğu gibi onları toplarken başka çıkarımlarda bulunanlar da oluyor. Her iki okurun durumu da yazarın okurla kurmak istediği ideal ilişki. Özellikle düşünmediğim açıdan bakanlar beni zenginleştiriyor. Bazı okurlar var ki onlar da sadece okuyor. Onları da öyle kabul ediyorum. Önemli olan kitabın okunması. Özellikle bizim gibi ülkelerde.

İyi bir kurmaca, yazarın kendisini tamamen ortadan çekmesini, tabiri caizse saydam, temiz bir cam gibi olmasını mı gerektirir? Yoksa yazarın yerli yersiz araya girmesi de metne dâhil midir?

Kesin kurallara karşıyım. Çeşitli dönemler birlikte, edebiyat anlayışı da değişmiş. Kimi zamanlar yazar araya girerek müdahaleci bir rol oynarken modern edebiyatta yazarın sesinin duyulması bir kusur olarak görülmüş. Postmodern edebiyatta ise yazar müdahalesi değil ama oyunbaz kimliği ile devreye girerek metni şekillendirmiş. Bu metni ben yazdım demiş. Şimdi ise otokurmaca tartışması yaşanıyor. Yarın ne getirecek bilinmez. Belki de yapay zekânın sesi çok duyulur diyeceğiz. Metnin akışını bozmadığı, didaktik olmadığı küçük dokunuşlarla yazarın metne dâhil olmasına karşı değilim. Son okuduğum romanlardan biri olan “Mualla” aklıma geldi. Günay Çetao Kızılırmak romanın bir yerinde “Yoruldum ve üçüncü tekil şahsa geçiyorum” diyordu. Evet yazarın sesini duymuştum ama hoşuma gitmişti ve eserin güzelliğine hiç de halel getirmemişti.

Bir okur olarak, güzel bir öykü okusam, bir sonrakinin bu güzelliği bozacağından endişe ederim zaman zaman. Yazarken sen de bu duyguya kapılır mısın? Önceki gün yazdığını sonraki gün beğenmeyip attığın olur mu?

Yazdıklarımı kolay beğenmem. Beğenmediğim öyküyü çöpe atmam ilk yazmaya başladığım zamanlarda daha çok oluyordu. Şimdi bir öykü üzerinde “oldu” deyinceye kadar çalışıyorum. Bazen ne kadar çabalasam da olmuyor, işte o zaman çöpe atıyorum. Örneğin bu kitaptaki “Milat” öyküsünü ilk kez birinci tekilden yazdım, mesafeyi koyamadım, tanrı anlatıcıyla yazdım o da beni tatmin etmedi. İkinci tekili denedim. İstediğim olmuştu. Her işte olduğu gibi yazmak da sabır gerektiriyor. Bu üç farklı bakış açısıyla yazmayı burada anlattığım gibi peş peşe yapmadım. Hem öykülerin hem de zihnimin dinlenmesi gerekli. Kaldı ki ikinci tekil haliyle bile sonradan çok düzeltmelerden, ekleme ve eksiltmelerden geçip son haline ulaştı.

İzmirli şair-yazarlardan sevgili Yıldız İlhan’ın bir sözü var: “O iyi öykücüler, kötü romanlara binip gittiler” der. Ne dersin bu konuda?

Nedense öykü bazıları tarafından bir tür olarak kabul görmüyor. Onların gözünde edebiyatın en yücesi romana ulaşmak için bir basamak olarak nitelendiriliyor. İlk kitabım çıktığında okul arkadaşlarım hemen “Ne zaman roman yazacaksın,” diye sormuşlardı. “Öykü yazıyorum,” deyince de “Roman bekliyoruz senden” yanıtını almıştım. Okurların hatta bazen yazarların düşünceleri böyle. Öyküyle başlayıp öyküyle devam edenler olduğu gibi öyküyle başlayıp anı, roman yazanlar da var. Ben bir roman yazayım diye roman yazılmaz. Bu yazılacak konunun hangi hacimde anlatılabileceği ile ilgili. Belki ben de bir gün öyküden sapıp bir başka yola girer, oradan tekrar öyküye dönerim hiç bilmiyorum. Onu zaman gösterecek.