Soğuk Kayalıkta Bir Takımyıldız

Zeynep DELAV

Therese Bohman’ın ilk defa Türkçe’ye çevrilmiş olan kitabı Andromeda, okurun bakışını doğrudan sanatın ve estetiğin geleceğine kaydırmasıyla, günümüz romanlarından oldukça farklı bir yerde. Farklı kuşakları temsil eden Sofie ve Gunnar’ın bakış açılarını harmanlayan eser, piyasa kapitalizmi karşısında nitelikli edebiyatın kurban edilişini antik bir mitolojiye benzeterek yol alıyor. Bohman, çağın yüzeyselliği karşısında adeta geçici bir teselli sunduğunu vurgular. Bu anlamda oldukça maharetlidir.

Roman, ilk bakışta soğuk ve akılcı bir yayıncılık kurgusu gibi görünse de derinlerde güçlü bir kurban edilme temasını ve içsel bir duygu ritmini taşır. Metnin gerçekçi bir sektör eleştirisinden ziyade sezgisel bir atmosfer romanına dönüşmesi adeta bıçak sırtı bir mevzudur. İsmini yayınevinin prestijli ama ticari başarısı düşük seçkin kitap dizisinden alan eser, gücünü antik Yunan mitolojisinin trajik figürü Andromeda’dan alır. Kraliçe annesinin kibri yüzünden çıplak vücudu soğuk bir kayalığa zincirlenip deniz canavarına kurban verilmek istenen prenses Andromeda; Bohman’ın kurgusunda algoritmaların, pazarlama stratejilerinin ve hızlı tüketim çarklarının önüne yem olarak atılan nitelikli edebiyatın kendisi olarak karşımıza çıkar. Yayıncılık dünyası, tıpkı günümüz dünyasında olduğu gibi, daha çok satan, yüzeysel metinlere doğru evrilirken; Andromeda dizisi, o kayalığa zincirlenmiş, harcanmaya hazır bir sanat abidesi gibi feda edilmeyi bekler.

Böyle bir tablonun tam ortasında duran Gunnar karakteri ise eserin sosyolojik ve psikolojik yükünü sırtlar. İşçi sınıfı bir aileden çıkıp sırf okuma tutkusu, estetik duyarlılığı ve yüksek kültüre duyduğu hürmet sayesinde yayıncılığın tepe noktasına tırmanan Gunnar için yüksek kültür, sadece öğrenilmiş bir bilgi değil, sonradan edinilmiş bir meziyettir. İçine doğmadığı entelektüel çevreye kabul edilebilmek için kusursuz bir zırh gibi kuşandığı bu hâl, aynı zamanda onun kendi sınıfsal yetersizlik hissiyle mücadele ettiği savunma mekanizmasıdır. Ait olduğu sınıfın emeğinin piyasa tarafından kolayca sömürülüp atılmasına şahit olan Gunnar için satmayan ama zamansız olan metinleri savunmak, piyasa kapitalizminin insanı nesneleştiren soğukluğuna karşı verilmiş sınıfsal bir onur mücadelesine dönüşür.

Ancak Gunnar’ın kurduğu bu estetik sığınak, onu kaçınılmaz bir şekilde arada kalmışlığa sürükler. Geride bıraktığı işçi sınıfının pratik dünyası için bu adanmışlık lüks ve anlamsızken, tırmandığı yeni yayıncılık dünyasında ise dönüşen piyasa koşulları yüzünden "eski kafalı bir idealist" olarak marjinalleşir. İşte tam bu noktada yayınevine dışarıdan giren stajyer Sofie ile Gunnar arasında kurulan bağ kendini göstermeye başlar. İki karakter arasındaki yakınlığı geleneksel romantik kalıplarla ya da hiyerarşik bir meslek ilişkisiyle açıklamak yetersiz kalır. Onlarınki, kalıcı bir birliktelikten ziyade, edebiyat sevgisinde buluşarak dünyadaki varoluşsal yalıtılmışlıklarını kenarda bırakma çabasıdır. Özünde yapayalnız olan bu iki insan için ortak bir estetik duyuş, mutlak bir kurtuluş sağlamasa da yabancılaşmanın keskinliğini hafifleten geçici bir teselliye dönüşür. Ayrıca romanda bu iki kişinin arasındaki ilişkinin tarifi için, yakın zamanda verdiği söyleşisinde, “Aralarındaki ilişkinin hiçbir zaman açıkça romantik ya da cinsel bir boyuta evrilmemesi benim için çok önemliydi. Bu, hikâyenin enerjisini mahvederdi.” diye vurgulaması yazınsal ve düşünsel olarak oldukça kıymetli.

Mitolojik anlatıda hikâyeyi mutlu sona ulaştıran bir Perseus vardır; ancak Bohman’ın duru ve gerçekçi dünyasında mucizelere yer yoktur. Sofie, Gunnar’ı kurtaracak bir kahraman değil, o kayalığın yanında durup rüzgârın esişini izleyen ikinci bir yalnızdır. Mitte gökyüzüne kaldırılarak bir takımyıldıza dönüştürülen Andromeda gibi, Gunnar ve Sofie’nin edebi tutkusu da seçkinleştikçe soğuk ve erişilmez bir mesafeye çekilir. Bohman, okuruna yüksek estetiği korumak uğruna hayatın sıradan sıcaklığından vazgeçip gökyüzünde soğuk bir ışık noktası olarak kalmanın bedelini sorgulatır.

Therese Bohman, iki ana karakterin bakış açılarını ayrı bölümlerde ele aldığı akıcı kurgusuyla; gösterişten uzak, melankolik ve aynı zamanda derin bir anlatı sunar. Andromeda’yı yenileceğini bile bile saf kalmakta direnenlerin, çağın yüzeyselliğine teslim olmamak adına kendi iç dünyalarındaki soğuk kayalıklara çekilenlerin sığınağı haline getirirken o kısa buluşma anlarında bir anlığına da olsa "daha az yalnız" hissedenlerin zarif bir başkaldırısıdır.