Masallar Yaşarsa Hafıza Da Yaşar

Tuğçe ÇELİK

Çukurova’nın kuşaktan kuşağa aktarılan masalları, bölgenin kültürel belleğini ve toplumsal yaşamını bugüne taşıyor. Olcay Bağır, Kara Karga Yayınları’ndan çıkan “Çukurova Masalları” kitabında Şahmaran’dan Yedi Uyurlar’a uzanan anlatıları yeniden ele alıyor. Masalların özgün dilini ve atmosferini koruyarak onları günümüz okuruyla buluşturmayı amaçlayan Bağır’la bu anlatılardaki toplumsal eşitsizlikleri, kadınların temsilini ve sözlü kültürün geleceğini konuştuk.

“Çukurova Masalları” kitabı nasıl ortaya çıktı? Sizi bu masalları bir araya getirmeye yönelten neydi?

Benim derdim en başından beri hikâyelerle, anlatılarla. İlk kitabım “Sinesözlük” sinema üzerineydi; “Çukurova Masalları” ise insanlığın en eski anlatı biçimlerinden birine, masala uzanıyor.

Adana’da doğup büyümüş biri olarak Çukurova’nın kültürel zenginliğine ve anlatı geleneğine yabancı değilim. Büyüklerimden dinlediğim, çocukluğumda kulağıma çalınan masal ve efsaneler, okuduklarım ve özellikle Yaşar Kemal’in ağıtlar ve efsaneler üzerinden kurduğu edebiyat dünyası, bu kitaba giden yolun önemli durakları oldu.

Kuşaktan kuşağa aktarılan bu anlatıların yeniden okunabilir bir edebî biçim kazanmasını önemli buldum. “Çukurova Masalları” böyle ortaya çıktı.

Bunu yaparken kendi üslubumu öne çıkarıp masalların önüne geçmek istemedim. Onların kendine özgü dilini, ritmini ve atmosferini korumaya özen gösterdim. Bir masalı masal yapan, bazen daha ilk cümlesinde kurduğu o büyülü dünyadır. Benim için önemli olan, bu dünyanın sesini bastırmadan anlatıların özünü korumaktı. Bu kitabı biraz da doğup büyüdüğüm toprakların sözlü kültürüne bir selam, kolektif hafızaya karşı bir borç ödeme biçimi olarak görüyorum.

Masalları yeniden yazarken özgün anlatıları korumak için nasıl bir yol izlediniz?

Yazım sürecinde benim için önemli olan, anlatıların özünü ve onları yaşatan kültürel dokuyu korurken edebî bir bütünlük kurmaktı. Dolayısıyla “Çukurova Masalları” yalnızca sözlü anlatıların olduğu gibi kâğıda geçirilmesinden oluşmuyor. Masalları yeniden ele aldım ve kendimce yeniden yazdım. Yapmak istediğim şey, anlatıların kendine özgü dünyasını kaybetmemek ama onları günümüz okurunun da içine girebileceği bir edebî forma kavuşturmak.

Bununla birlikte masalların tek ve değişmez bir metni olmadığını unutmamak gerekiyor. Sözlü kültürde anlatılar, anlatıcısına ve aktarıldığı ortama göre dönüşebilir. Benim yaklaşımım da bu geleneği dondurup bir müze nesnesine dönüştürmekten ziyade, onun edebiyat içinde yaşamaya devam etmesine katkıda bulunmak oldu.

Çukurova’nın kültürel çeşitliliği masallara nasıl yansıyor? Bölgeye özgü hangi özellikler öne çıkıyor?

Çukurova’yı yalnızca bereketli topraklarıyla tanımlamak eksik kalır. Burası aynı zamanda farklı medeniyetlerin, inançların ve anlatı geleneklerinin izlerini taşıyan bir coğrafya. Bu birikim, masallarda da kendini gösteriyor. Gerçekle hayalin, tarihle söylencenin, gündelik hayatla olağanüstünün iç içe geçtiği bir dünyayla karşılaşıyoruz.

Kitapta devler, büyüler, Zümrüdüanka kuşu ve Şahmaran gibi fantastik unsurlar yer alıyor. Bir yanda belirli mekânlara, tarihe ve yerel hafızaya tutunan Şahmaran, Yedi Uyurlar, Anavarza Kalesi ve Kızkalesi gibi efsaneler, diğer yanda sınırları olmayan masal dünyası var.

Masallar Çukurova’nın hafızasından doğuyor ama insanın korkuları, arzuları, zaafları ve umutları gibi her yerde karşılığı olan meseleleri de anlatıyor. Bu nedenle onları yalnızca bölgesel folklor ürünleri olarak değil, daha geniş bir edebiyat dünyasının parçası olarak okumak mümkün.

Masallarda yoksulluk, adaletsizlik ve direniş gibi toplumsal meseleler nasıl yer buluyor? Bu anlatılar bugün için bize ne söylüyor?

Masalların yalnızca olağanüstü olayları anlatan, gerçek hayattan uzak hikâyeler olduğunu düşünmüyorum. Tam tersine, insanlar bazen doğrudan dile getiremedikleri korkularını, beklentilerini ve adaletsizlik karşısındaki duygularını masallar aracılığıyla ifade etmişlerdir. Bu açıdan masallar, anlatıldıkları toplumun hayatına ve dünyayı algılama biçimine dair önemli ipuçları taşır.

Yoksulluk, güç karşısında çaresiz kalma, haksızlıkla mücadele etme ya da kaderini değiştirme arzusu gibi meseleler, masal dünyasının toplumsal gerçeklikle kurduğu ilişkinin bir parçası olarak okunabilir. Olağanüstü kahramanlar, devler, cadılar ya da büyülü nesneler de kimi zaman insanın gerçek hayatta aşmakta zorlandığı engelleri aşabilmesinin hayalî yollarını açar.

Bugün bu anlatılara yalnızca geçmişten kalmış hikâyeler olarak bakmamak gerekiyor. İnsan değişiyor, hayatın koşulları değişiyor ama adalet arayışı, güç karşısında direnme ihtiyacı ve daha iyi bir hayat kurma arzusu varlığını sürdürüyor. Masalların güncelliği biraz da burada yatıyor. Bize doğrudan reçeteler sunmuyorlar ama insanın kendisiyle ve toplumla kurduğu ilişkiyi yeniden düşünmemiz için bir alan açıyorlar.

Kitapta erkek karakterlerin ağırlıkta olması dikkat çekiyor. Masallardaki kadın temsili, dönemin toplumsal cinsiyet rolleri hakkında ne söylüyor?

Masalları bu açıdan okumak, onların yalnızca hayal gücünün ürünü olmadığını, ortaya çıktıkları toplumların değerlerini ve çelişkilerini de taşıdığını görmemizi sağlıyor. Erkek karakterlerin merkezde yer alması, toplumsal hayatta erkeklere tanınan hareket alanının anlatılarda da belirleyici olabildiğini düşündürüyor.

Sözlü kültür ürünleri kuşaktan kuşağa aktarılırken hikâyelerle birlikte toplumun dünyaya bakışı da aktarılıyor. Kadınların hangi rollerde temsil edildiği, ne ölçüde söz sahibi olduğu ve anlatının akışını nasıl etkilediği bu nedenle önemli. Bu temsiller, geçmişin toplumsal cinsiyet rollerini anlamamıza da yardımcı oluyor.

Ancak masalları yalnızca bugünün değerleriyle yargılamak yerine, kendi tarihsel ve toplumsal bağlamları içinde değerlendirmek gerektiğini de düşünüyorum. Bir yandan dönemin kabullerini taşıyan, diğer yandan bu kabullerin sınırlarını hayal gücüyle aşabilen anlatılarla karşı karşıyayız.

Çukurova’nın sözlü kültüründe bugün neler kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya? Bu mirasın gelecek kuşaklara aktarılması için neler yapılmalı?

Bugün tehlike altında olan yalnızca masallar değil, o masalları mümkün kılan anlatma ve dinleme kültürü. Bir zamanlar soba başında, harman yerinde ya da aile büyüklerinin etrafında kurulan anlatı ortamları, gündelik hayatın dönüşmesiyle birlikte giderek azalıyor. Bir anlatıcıyla birlikte onun anlatma biçiminin, sesinin, kelimelerinin ve hafızasının da kaybolması mümkün.

Dijitalleşmenin bu süreci hızlandıran bir tarafı var; fakat dijital araçları yalnızca bir tehdit olarak görmüyorum. Doğru kullanıldığında bu araçlar, sözlü kültür ürünlerinin kaydedilmesi, belgelenmesi ve daha geniş kitlelere ulaştırılması için önemli imkânlar sunabilir. Önemli olan, bu mirası yalnızca arşivlemekle yetinmemek, onun yeniden dolaşıma girmesini ve yeni kuşaklar tarafından sahiplenilmesini sağlamak.

Bunun için sözlü anlatıların kayıt altına alınması, yerel araştırmaların desteklenmesi, okullarda ve kütüphanelerde bu kültüre yer açılması, masalların yeni edebî çalışmalarla ve farklı mecralarla buluşturulması gerektiğini düşünüyorum. “Çukurova Masalları” ile yapmak istediğim de bu çabanın küçük bir parçası. Masalların yalnızca geçmişte kalmış anlatılar olarak anılmasını değil, bugün de okunmasını, üzerine konuşulmasını ve yeni okurların hayal dünyasında yaşamayı sürdürmesini istiyorum. Çünkü bir kültürel mirası korumanın en etkili yollarından biri, onu yalnızca saklamak değil, yaşatmaktır.