Raşit Kaya'yı Uğurlamak

Raşit Hoca’nın 1978 yılında katıldığı ODTÜ Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü’ne ben 1986 yılında katıldım. Yabancısı olarak girdiğim bölümü kısa sürede kendi evim olarak gördüysem bunda Raşit Hoca’nın çok büyük rolü oldu. Tam 40 yıl süren bu yoldaşlık, aynı yolda yürüdüğümüzde de fikir ayrılıkları ve gerginlikler yaşadığımızda da hep sürdü.

Hoca, Mülkiye’de lisans eğitimini tamamladıktan sonra (1969) doktora yapmak üzere Fransa’ya gitmiş, aynı dönemde Türkiye İşçi Partisi’ne katılmış ve gençliğin başını çektiği radikalizmin bir parçası haline gelmişti.

Hoca’ya yakın olmak demek, onun geriye dönüşlerini, yani 1970’lerin ilk yarısının Paris’ini, orada Türkiye’den gelenlerin maceralarını, Türkiye ile olan ilişkilerini dinlemek demekti. Örneğin Behice Boran ile hiç tanışmadım ama Raşit Hoca sayesinde siyasi duruşu ve kişiliği konusunda oldukça ayrıntılı biçimde bilgi sahibi oldum. Çok sayıda aydını onun anlatıları üzerinden merak edip, araştırma ve okuma ihtiyacı duydum.

12 Eylül’ün kasvetinin hâlâ üzerimizde olduğu bir dönemde, her kritik dönemeçte, bir kriz anında ya da bir sıkıntı yaşadığınızda Raşit Hoca’nın yanınızda olduğunu bilirdiniz. Üniversiteden uzaklaştırılan öğretim üyelerinin ya da Aydınlar Bildirisi nedeniyle sakalıyla uğraşılan hocaların izleyeceği yol mutlaka Hoca ile konuşulurdu. Hoca, sadece izlenecek (siyasal) strateji konusunda değil, hukuk fakültesi hocalarını kıskandıracak hukuk bilgisiyle de temel başvuru “makamıydı”.

Kısacası, üniversitede başı sıkışan öğrenci de hoca da Raşit Hoca’ya danışırdı. Hakkı yenenin dilekçesi Hoca’nın odasında yazılır; düzene karşı yapılan her toplantıda Raşit Hoca’nın katılımı varsayılırdı. ODTÜ dışından, 12 Eylül zihniyetinin garezine uğrayan hocalar da İlber Ortaylı ve Gencay Şaylan örneklerinde olduğu gibi onun girişimleriyle ODTÜ’de ders verip nefes alma imkânı bulmuşlardı. Benzer biçimde, düzenle barışmayan Ümit Hassan’ın ODTÜ kadrosuna katılmasında Raşit Hoca’nın büyük rolü olmuştu. Doğan Tılıç, 12 Eylül hışmının ertesinde hocadan kendi payına düşen desteğe mezarı başında kısaca değindi.

Bulunduğu akademik ortama ne geleneksel liberal çizginin ne de moda haline gelmeye başlayan postmodernist eğilimlerin damga vurmasını isterdi. Bu nedenle mevcut değerlerin korunmasının yanında, belki bundan da fazla önemsediği bir konu genç akademisyenlerin yetiştirilmesiydi. O yüzden etrafını sürekli tarayan bir kişilikti. Sonradan kritik konumlara gelen birçok akademisyenin erken yıllarında önlerinin açılmasında Hoca’nın önemli rolü oldu.

Ankara kentiyle olan ilişkisinde de benzer bir gelenek gerilimi vardı. Ailesi Hamamönü/Hamamarkası bölgesinde, uzun süre avlulu tarihî bir evde yaşamıştı. Bölge orta sınıfını yitirip mekânsal çöküntüye uğrayınca, oraya yürüme mesafesinde olan Cebeci’de, Mülkiye’ye yakın bir apartman dairesine taşınmışlardı. Raşit Hoca, 1980’li yıllarda ODTÜ yakınında bir ev alsa da asıl evi hep Cebeci olarak kaldı. Kentin içi boşaltılıp yeni gelişme alanlarına teslim olunurken Hoca tercihini, tıpkı siyasi duruşunda olduğu gibi, gelenekten yana yaptı. Cebeci tercihinin Hoca’nın ODTÜ-Mülkiye gerilimiyle de ilişkili olduğunu söyleyebilirim. İyi bir ODTÜ’lü oldu ama Mülkiye kökenini, tıpkı oradaki ilişkileri gibi, eleştirelliğini koruyarak canlı tuttu. ODTÜ, Raşit Hoca’nın Fransız radikalizmiyle anakronik sayılabilecek bir rezonans yaratırken, Mülkiye lisans eğitimini aldığı bir yer olmanın ötesinde, çok sayıda arkadaşını barındıran ve TİP geleneğini hatırlatan bir arka planı temsil etti. ODTÜ Mezunlar Derneği’nin kuruluşunda rol alırken, her Çarşamba Mülkiye/TİP geleneğinden arkadaşlarıyla Mülkiyeliler Birliği lokalinde buluşurdu.

2000’li yıllar, sol gelenekler için her yerde olduğu gibi ODTÜ dâhil akademik çevrelerde de giderek görünür hale gelen bir gerilemeye işaret eder. Eğer ODTÜ, her şeye rağmen bu gerilemeden daha sınırlı etkilendiyse bunda Hoca ve çevresinin büyük payı olduğunu söyleyebilirim. Bütün bu süreç boyunca ve 2014 yılında emekli olduktan sonra da Raşit Hoca’nın hiçbir zaman umutsuzluğa düştüğünü görmedim. Sağlık sorunlarının da dayattığı yalıtılmış ortamda, hiç beklenmedik biçimde Fransa ve İspanya’da otoriterliğin yükselişini ve sol direniş çizgilerini çözümleyen iki çalışmaya imza atmış olması, onun bu dirençli yönünün en güncel tanıkları olarak gösterilebilir.

Onu, Fransa’da başta gençler ve işçiler olmak üzere toplumsal güçlerin yükselen sağa ve neoliberal küreselleşmeci politikalara isyan ettiği günlerde kaybettik. Paris, biz Hoca’yı defnederken, onun anı defterinden bugüne süzülen anlatılarından bir epizot gibi sokaklardaydı. Ankara sessiz ve hafif yağmurluydu. ODTÜ’nün Mavi Otobüsü bu kez Hoca için kalktı. Hocayı Cebeci’de uğurladık.