Deniz Burak BAYRAK
Salman Rushdie, Sessizliğini BirGün İçin Bozdu: "Yazmak Umuttan Doğar"

Uzun zamandır Türkiye’de bir söyleşisi yayımlanmayan usta yazar Salman Rushdie, bu sessizliğini BirGün için bozdu. Can Yayınları’ndan en son yayımlanan romanı ‘Kişot’ üzerine konuştuğumuz yazar, Miguel de Cervantes’in Don Kişot’una günümüz dünyasından bir selam gönderiyor. Yel değirmenlerinin yerini televizyon ekranlarının ve reality şovların aldığı bu çağda Rushdie, gerçeklik ile kurgu arasındaki çizginin neredeyse tamamen silindiğini söylüyor.
Hindistan’dan Amerika’ya uzanan bu yol hikâyesi; büyülü gerçekçilik, hiciv ve hüzün arasında gidip geliyor. Rushdie, romanın ilham kaynaklarından birinin Candide olduğunu hatırlatırken yazmanın hâlâ umuttan doğduğunu vurguluyor.
Aidiyet ile köksüzlük arasında savrulan karakterler üzerinden ise hepimizin aklındaki soruyu soruyor: “Burada bizim için gerçekten bir yer var mı?”
Cervantes’in Don Kişot’u, edebiyat tarihinde gerçeklik ve kurgu arasındaki sınırları sarsan ünlü bir eserdi. Siz Kişot’u yazarken, bu sınırların sadece bulanıklaşmakla kalmayıp tamamen ortadan kalktığı bir çağda edebiyatın hâlâ neler yapabileceğini test etmeye mi çalışıyordunuz?
Kişot, tek bir geleneksel edebî biçime sığdırılması imkânsız görünen, dönüşüm geçiren bir Amerika’nın geniş ekranlı, panoramik bir portresini çizme girişimimdir. Bu nedenle biçimi sürekli değişmekte ve umarım bu karma teknik (absürdizm, realizm, bilim kurgu, casus romanı vb.) hedefime bir nebze de olsa yaklaşmamı sağlar.
YAZMAK KAMUSAL EYLEM
Roman ironik, yer yer karanlık ama asla tamamen umutsuz değil. Hikâye anlatmayı hâlâ bir direniş biçimi olarak görüyor musunuz?
Romanda yer elan karakterimin Don Kişot’tan sonra diğer çıkış noktası Voltaire’in Candide’i. Voltaire’in romanının -ki bu da serbest biçimli, geniş kapsamlı bir metin- alt başlığı ‘İyimserlik’tir. Kitap yazma eyleminin her zaman umuttan doğduğunu düşünmüşümdür; eserin başarılı olacağı, iyi anlaşılacağı ve okuyucularını bulacağı umudundan. Yazmak, yayınlandığında çok kamusal bir eyleme dönüşen özel bir eylemdir ve bu nedenle hem içe dönme arzusunu hem de dışa dönük olma ve dünyayla başa çıkma isteğini içerir.
Roman boyunca karakterler sürekli hareket hâlinde ancak hiçbir yere ait değillermiş gibi de görünüyorlar. Günümüz dünyasında aidiyet kavramı geri dönülmez şekilde aşınmış olabilir mi?
Ait olma duygusuna sahip olanlar, kök salmanın önemli olduğunu düşünen insanlar var; bir de köksüzlük içinde yaşayanlar. Karakterlerim, bir ikilik içeriyor: ait olma/ait olmama. Bu fay hattında yaşıyorlar. Karakterlerden biri şöyle soruyor: “Burada bizim için bir yer var mı?”
Don Kişot dünyayı yanlış okumuş, yanlış anlamıştı; buna karşılık, sizin Kişot’unuz ise dünyayı fazla ciddiye alıyor gibi görünüyor. Günümüz edebiyatının sorunu dünyayı yanlış anlaması mı yoksa ona çok fazla anlam yüklemesi mi?
Kişot’um kesinlikle olasılıkları, özellikle de aşk olasılığını yanlış değerlendiriyor. Bu, komik bir etki yaratmak için kullanılıyor. Edebiyatın dünyayı yanlış anlayıp anlamadığına gelince, soru çok geniş. İyi kitaplar elbette anlamayı amaçlar. Okuyucuların, hedefe ulaşıp ulaşmadıklarına karar vermeleri gerekir.
Diziler ve reklamlarla şekillenen Kişot’un bilinci, özellikle televizyon karşısındaki hayalî yolculuklarında belirginleşiyor. Bu sahnelerde, modern kahramanın trajedisini ve gerçeklikle olan kırılgan ilişkisini nasıl kurguladınız?
Cervantes’in kahramanı çok fazla kötü kurgu kitaplar okuyarak aklını kaybediyor; benim kahramanım ise korkunç televizyon programları, özellikle de gerçek dışı olan reality şovları izleyerek. Medyamız -sosyal medya da dâhil- bizi gerçek dışılığın içine hapsediyor ve çoğumuz bu kafesten asla çıkamıyoruz.
Sancho, başlangıçta Kişot’un hayalî oğlu olarak karşımıza çıkıyor, zamanla gerçek bir yol arkadaşı oluyor ve diğer karakterlerle olan sahnelerde giderek daha görünür hâle geliyor. Onun bu ikili kimliği, modern dostluk ve sadakat kavramlarını nasıl temsil ediyor?
Kişot’un alter egosu Candide ise, Sancho’nunki de gerçek olmayı özleyen gerçek dışı Pinokyo’dur. Collodi’nin romanında (Geppetto/Pinokyo) olduğu gibi, amaç ebeveyn-çocuk ilişkilerini keşfetmektir. Ayrıca Robert Pirsig’in 1974 tarihli yol/felsefi kitabı ‘Zen ve Motosiklet Bakım Sanatı’ndaki yoğun baba-oğul dinamiğinden de ilham aldım.
Kişot’un yolculuklarında tekrar eden yol sahneleri ve duraklama anları, zaman akışını uzatıyor. Roman boyunca zaman kavramının bu şekilde manipüle edilmesi, modern zaman ve anlatı algımızı nasıl etkiliyor?
Zamanın kontrolden çıktığı bir çağda yaşıyoruz. Bazen hızlanıyor ve her şey baş döndürücü hızla değişiyor. Diğer anlarda ise daha ilkel günlere doğru geriye gidiyor gibi görünüyor. Kitabım bir tür zaman yolcusu. Zaman’ın eteklerine tutunmaya ve düşmeden geleceğe doğru giden bir hız trenine binmeye çalışıyor.
Roman, hicvin ve trajik olanın yanı sıra iyimser anlar da içeriyor. Bu umut dolu tonlar nasıl bir işlev görüyor ve romanın hayal kırıklığı, saplantı ve çağdaş yaşamın zorluklarını ele alışı arasında okuyuculara ne şekilde direnç duygusu sunuyor?
Kişot’um absürt ve komik derecede iyimser olmasaydı roman kasvetli bir hâle gelme riskini taşırdı. Onun iyiliğin mümkün olduğuna olan inancı, hepimizin tutunması ve hatta uğruna çalışması gereken bir şey.
Türkiye’de yıllardır yapıtlarınızı keyifle okuyan ve tartışan sadık bir okur kitlesi var. Onlara mesajınız var mı?
Bu bağlılık için çok minnettarım! Teşekkür ederim ve okumaya devam etmenizi isterim. Umarım içimde hâlâ yazacağım birkaç kitap daha vardır.




