Fındıkta Soruşturma Hikâye, Amaç “Kurallı” Sömürü

Rekabet Kurumu, geçtiğimiz günlerde fındık alım fiyatlarını ve piyasasını koordineli şekilde belirledikleri gerekçesiyle yedi şirkete soruşturma açtı. İncelemeye alınan şirketler arasında dünya devi Ferrero’nun yanı sıra Atalay Fındık, Balsu Gıda, Karaçuha Tarım, Ofi Tarım, Özyılmaz Fındık ve Şenocak Gıda yer alıyor. Kurum, Ferrero’nun “TMO referans fiyatının altında alım yapmamak” veya “sıcak sezonda belli bir tonajın üzerinde alım yapmak” gibi taahhütlerine uyup uymadığını da ayrıca araştıracak.

Yıllardır Karadeniz üreticisinin giderek daha fazla yoksullaştığı bir düzende bu soruşturma haberi, ilk bakışta devletin üreticiyi korumak için sahaya inmesi gibi algılanabilir. Ancak fındık piyasasının yakın geçmişine ve kurulan yapısal eşitsizliğe baktığımızda, meselenin tekelci gücü ortadan kaldırmak olmadığını; sömürünün sınırlarını makul bir çerçevede yönetmek olduğunu görüyoruz.

Geçtiğimiz yılın sonbaharında yaşananlar, aslında sistemin nasıl işlediğinin en net özetiydi. İklim krizinin etkileri ve kahverengi kokarca zararlısı nedeniyle rekoltenin düştüğü, fiyatların üretici lehine yükselme eğilimine girdiği günlerde Ferrero, Financial Times’a yaptığı açıklamayla piyasaya çok net bir sinyal vermişti: Şirket artan fiyatlar karşısında Türkiye’den alımları durdurarak Şili ve ABD gibi alternatiflere yöneleceklerini, ellerinde uzun vadeli stok bulunduğunu ve aceleleri olmadığını açıklamıştı.

Bu açıklama, eğer Ferrero bir ihracat şampiyonu olmasaydı, bir tedarik stratejisi değişiminden ibaret gibi okunabilirdi. Ancak durum böyle değil. Aksine, Ferrero’nun devasa alıcı gücünün üreticiye karşı bir silaha dönüştürülmesini yansıtıyordu. Fındık üreticisinin biriktirdiği borç, yeterli depolama kapasitesinin bulunmayışı ve ürünü hasat sonrasında hızla nakde çevirme zorunluluğu, bu alıcı gücünün en büyük dayanağı olmayı sürdürüyor.

• • •

Nitekim şirketin resti piyasada dalga dalga yayıldı ve fındık fiyatlarının 350 liralara çıkması beklenirken, kamu kurumlarının da ellerindeki depolanmış ürünü piyasaya sürmesiyle fiyatlar hızla geriledi. Üretim maliyetinin 239 liraya dayandığı bir ortamda, fındık fiyatları 200 liralara kadar çakıldı. Rekabet Kurulu o dönemde Ferrero’nun eylül-aralık dönemi için verdiği asgari 45 bin tonluk alım taahhüdünü, şirketin başvurusu üzerine 30 bin tona düşürerek piyasadaki gerilimi şirket lehine yumuşatmış oldu. Peki Ferrero’ya 2025 yılında ne oldu? Türkiye İhracatçılar Meclisi’nin ve Karadeniz İhracatçı Birlikleri’nin açıkladığı ihracat verilerine baktığımızda, karşımızda yine bir ihracat şampiyonu duruyor. Ferrero, Türkiye genelinde 376 milyon dolarlık, Karadeniz özelinde ise 253,5 milyon dolarlık devasa bir ihracat hacmiyle fındık ihracatının açık ara zirvesinde yer alıyor. Yani üreticiden maliyetin altında alınan fındıklar, şirketin kasasına rekor cirolar olarak dönmeye devam ediyor.

İhracat listelerinde bir detay daha göze çarpıyor. Aynı listede yer alan diğer firmaların kaç kilo fındık ihraç ettiği tabloda açıkça yazarken, Ferrero’nun miktar (kg) hanesinde yalnızca bir yıldız (*) işareti duruyor ki bunun piyasa üzerindeki asimetrik bilgi ve gücün bir başka boyutu olduğunu söyleyebiliriz. Listelerde öne çıkan bir diğer unsur ise yerli firmaların Ferrero’ya kafa tutarcasına ihracat hacimlerini büyütmüş olması. Bu ilk bakışta pazarın çeşitlendiği ve tekelinin kırıldığı izlenimi yaratabilir. Ancak yerli firmaların yükselişi, fındık piyasasına içkin olan bağımlılık ve eşitsizlik ilişkisini ortadan kaldırmıyor. Piyasada alım fiyatları, kalite standartları ve tedarik zinciri kuralları halihazırda küresel alıcıların belirlediği sınırlar içinde şekilleniyor.

Yerel aktörlerin ihracat hacimlerini artırmaları, fındığın üretim koşullarını ve çiftçinin maruz kaldığı değer kaybını değiştirmiyor. Çiftçinin karşısındaki alıcı ister yabancı bir tekel olsun ister yerli bir dev, maliyetin altına itilmiş fiyatlarla hammadde toplama mekanizması aynı şekilde işlemeye devam ediyor.

Hasat zamanı bahçelere inen mevsimlik tarım işçilerinin güvencesizliği, çocuk işçilik ve yoksullaşan üretici hanelerinin sırtlandığı yeniden üretim maliyetleri göz ardı edildikçe, bu ihracat rekorları kırılmaya devam edecek. İşte tam da bu yüzden, yedi şirkete açılan Rekabet Kurumu soruşturmasından yapısal bir çözüm beklemek yanıltıcı olur. Kamusal dengeleme araçlarının tasfiye edildiği, üreticinin serbest piyasanın insafına terk edildiği bir düzende bu soruşturma, piyasadaki asimetrik gücü kırmak yerine, sömürünün şekli kurallara uygun yapılmasını denetleyen göstermelik bir müdahaleden ibaret kalacaktır.