Gezegene İklim Adaleti Gerek

Bu zirveyi organize etmenin “küresel ekonomide lider ülke olma” gibi özel bir anlamı da bulunmuyor. COP28 ve COP29’in Birleşik Arap Emirlikleri ve Azerbaycan gibi ekonomileri fosil yakıt üretimine dayalı iki ülkede toplandığını hatırlamak zaten fazla söze gerek bırakmıyor.

Türkiye bir yandan 2053’te net sıfır hedefine ulaşma taahhüdünde bulunurken, bir yandan da fosil yakıt yatırımlarından, yani petrol, doğalgaz ve kömürden enerji üretme sevdasından vazgeçmediğini geçtiğimiz hafta bizzat Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alpaslan Bayraktar’ın ağzından ilan etti.

Bu çelişkili pozisyon sadece Türkiye’yle sınırlı değil. COP31 müzakerelerinin lideri Avustralya da yeni kömür ve gaz projelerine onay veriyor. Uluslararası Af Örgütü’nün Avustralya temsilcileri hükümetlerinin tutarsızlığını “Gezegenimizi tahrip eden kömür ve gaz şirketleri karlarına kar katarken, insanlar evlerini, geçim kaynaklarını, kültürel miraslarını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya” sözleriyle dile getiriyor.

Antalya COP31 zirvesinin ayrıntılarını uzmanların değerlendirmeleriyle birlikte gazetemiz sayfalarında bulabiliyoruz. Bu yazıda Küresel Eşitsizlik Raporu, Oxfam’ın Felaket Bölünmesi Raporu üzerinden iklim adaleti çağrılarını irdeleyecek ve küresel iklim değişikliğinin sınıfsal boyutu üzerinde duracağız.

Ama belki önce küresel ısınmanın bir doğal felaket gibi görülemeyeceği, tam da kapitalizmin aşırı üretim, aşırı birikim ve sınırsız kar hırsı güdülerinden kaynaklandığını vurgulamak gerekiyor. Nasıl bu felaket manzarası insanlık tarafından yaratılan bir sistemin sonucuysa, yine insan iradesiyle bu sürecin tersine çevrilmesi de mümkündür. Ancak, fosil sermayenin çıkarlarıyla organik bağları bulunan hükümetlerle selamete çıkış gerçekleşemez. Öyleyse kurtuluşu ekolojik sosyalizmde aramak gerekir.

Ekososyalizm en genelde sınıfsal temelli toplumsal önceliklerle, ekolojik kaygıları sentezleyen bir seçenektir. Ekososyalizm doğanın tahribine karşı tavır alırken, kapitalist sistemle sorunu bulunmayan “yeşil kapitalizmle” de ideolojik tartışma yürütür. Emek sömürüsünü merkezine koyan, buna karşın doğal sınırları dikkate almayan “üretimci sosyalizme” de karşı çıkar. Demokratik bir planlama modelinden yanadır. Çalışma sürelerinin kısaltılmasını savunur ve tüketimcilik yerine sahici insan ihtiyaçlarına odaklanma iddiası taşır. Kullanım değerini değişim değerinin; “var olmayı”, “sahip olmanın” üzerinde tutar.

Ekolojik ekonominin önemli ismi Herman Daly’nin doğal kaynak tüketimine ilişkin koyduğu temel ilkeler bu noktada bize yol gösterici olabilir:

1. Yenilenebilir kaynaklar yeniden üretimlerden daha hızlı tüketilmemeli;

2. Yenilenemez kaynaklar yenilenebilir alternatiflerin üretiminden daha hızlı tüketilmemeli;

3. Tüm kaynak kullanımlarının atıkları, doğal sistemlerin emme ve eski haline dönme kapasitesinden daha hızlı bir şekilde eko-sisteme gönderilmemelidir.

Marksist düşünür Michael Löwy’e göre tüm dünyanın gerek duyduğu ekolojik dönüşüm için Ekososyalizm ekolojik, ekonomik, toplumsal krizleri tetikleyen sistemsel güçlere karşı küresel mücadelenin bir parçası olmalıdır.

Löwy görüşlerini ekolojik büyümeme ( degrowth ) üzerine 9 tez şeklinde Monthly Review dergisinin temmuz-ağustos 2023 sayısında özetliyor. Büyümeme tezini özellikle az gelişmiş ülkelerde geniş kitlelerin yaşam standartlarını yükseltme gereğini göz önüne alınca tartışmalı bulsak da, Löwy’nin yaklaşımı konu üzerinde düşünmek için elverişli bir çerçeve sunuyor. Bu düşünceyle 9 tezi şöyle özetleyebiliriz:

1. Ekolojik kriz şimdiden 21. yüzyılın en önemli toplumsal ve politik sorunu haline gelmiştir ve gelecek yıllarda önemini daha fazla hissettirecektir.

2. İçinde bulunduğumuz durumun sorumlusu kapitalist sistemdir. Milyarderlerin, bankacıların, sözüm ona uzmanların, oligarkların ve politikacıların “benden sonrası tufan” zihniyetinin ürünüdür.

3. Son üç asırdır fosil yakıtlara, yani kömür, petrol ve gaza bağımlı hale gelen sistem bunlardan vazgeçemez. Dolayısıyla “yeşil kapitalizm” bir çözüm olamaz.

4. Büyümeme tezinin bazı savunucuları eleştirilerinin temeline kapitalizmi almadan sadece üretimciliğe ve tüketimciliğe odaklanıyorlar. Ekososyalizmle büyümeme yaklaşımlarının bir araya gelip, alternatif bir ekonomik ve toplumsal perspektifi geliştirmesi zorunludur.

5. Ekososyalist büyümeme üretim ve tüketimde kayda değer kısıntıları içermelidir. Ayrıca demokratik planlama, öz yönetim, metalar yerine kullanım değeri olan üretim, temel hizmetlerin bedelsiz olması, insanın arzu ve kapasitesine uygun boş zaman olanaklarının yaratılması gibi pozitif bir sosyalist programa sahip olmalıdır.

6. Ekososyalist büyümeme sadece niceliksel değil, niteliksel değişimler de getirmelidir. Fosil enerji, pestisitler, nükleer denizaltılar ve reklamcılık sona ermelidir. Özel araba kullanımı, et tüketimi ve uçaklar kayda değer biçimde azaltılmalıdır. Organik gıdalar, kamusal ulaşım araçları, karbon tüketmeyen konutlar desteklenmelidir.

7. Gezegen ölçüsünde büyümeme sürecinde ağırlıklı çaba Sanayi Devrimi’nden bu yana karbondioksit birikiminde temel sorumluluğa sahip olan Kuzey Amerika, Avrupa ve Japonya’dan gelmelidir.

8. Ekososyalist büyümeme mücadelesinin temel özneleri, gençler, kadınlar, yerli topluluklar ve köylüler olmalıdır. Kentli ve köylü işçiler de bu çabaya aktif katılımda bulunmalıdır.

9. Şartların olgunlaşmasını beklemeden bir an önce toplumsal ve ekolojik mücadeleler bir araya gelmeli, kapitalist büyümenin hizmetindeki yıkıcı inisiyatiflere karşı direnişi örgütlenmelidir.

2025 İklim Eşitsizliği Raporu, Dünya Eşitsizlik Laboratuvarı’nın iki yıl süren araştırmalarına dayanıyor. Rapor iklim krizi ile servet eşitsizliği arasında yakın bir bağ bulunduğunu ortaya koyuyor. Zengin bireylerin karbon salımları hem aşırı tüketimleri hem de sahip oldukları şirketler ve/veya portföylerindeki hisse senedi, tahvil gibi finansal varlıkları dolayımıyla çok yüksek. Hem de enerji sistemlerinin gidişatını belirleyebilecek finansal, politik ve şirket sahipliklerine dayalı bir güçleri bulunuyor.

En zengin yüzde 1’in emisyonlara katkısı, tüketimlerine ilişkin tahminlerin 2-3 katı kadar mali varlıklarından kaynaklanıyor. Küresel düzeyde tepedeki %1 tüketim temelli emisyonların yüzde 15’ini temsil ederken, sahip oldukları özel sermaye kanalıyla küresel emisyonların yüzde 41’inden sorumlular.

Paris İklim Anlaşması’nın fosil yakıt projelerini durdurma çağrısına rağmen şu anda yapımı devam eden veya onay almış 200’ün üzerinde petrol ve gaz projesi, 850 kömür madeni bulunuyor. Bunlar büyük ölçüde Küresel Kuzey temelli kurumsal yatırımcılar ve zengin bireyler tarafından finanse ediliyor.

Basit projeksiyonlar bu projelerin sonuçlanması halinde hali hazırda servetin %38.4’ünü elinde tutan küresel %1’in, 2050’de payının %46’ya çıkacağını gösteriyor.

Rapor hem iklim krizi hem de servet eşitsizliğine cevap olacak nitelikte 3 kamucu çözüm önerisi geliştiriyor.

1. Bu alandaki yabancı yatırımların men edilmesiyle başlayacak, karbon yoğun altyapının genişlemesini durdurmak amacıyla yeni fosil yakıt yatırımlarına küresel düzeyde yasak getirilmesi.

2. Varlıkların içerdiği karbon temelinde bir vergi uygulanarak özel sermayenin gezegeni kirleten faaliyetlerden uzak tutulması.

3. Düşük karbon içerikli altyapılara yoğun bir kamu yatırımı atağıyla daha hızlı ve daha adil bir karbonsuzlaşmanın garanti altına alınması.

Oxfam’ın 26 Ekim 2026 tarihli Felaket Bölünme Raporu da iklim kaosunun nasıl eşitsizlikleri derinleştirdiği ve küçük bir azınlığı zenginleştirdiği teması üzerinde yoğunlaşıyor.

İklim felaketi sonucu açlıkla yüz yüze gelen, evinden olan veya ölen insanlar atmosferimizdeki seragazlarının hızla yoğunlaşmasından asıl sorumluluk taşıyanlar arasından çıkmıyor. Raporun bulgularına göre, en zengin %0.1’in CO2 salımları gezegenin en yoksul 3.5 milyarındakileri geride bırakıyor. Dünyanın en zengin 250 bin kişisinin özel jetleriyle yaptıkları tek bir seferin CO2 salımı ortalama bir insanın bir yıldaki tüm salımına eşit. Oxfam’ın en çarpıcı bir saptaması ise, tepe %1’in salımlarının yarattığı aşırı sıcakların bir yıldaki ölüm sayısını 1.9 milyon artıracak olmasıdır.

1000 dolar milyarderinin 2025’teki yatırımlarının emisyonu 2025’te 486 milyon ton CO2 emisyonuna yol açtı. En zengin yüzde 1, 1990’dan bu yana ortaya çıkan ısınmada yüzde 20 sorumluluğa sahip. Yüzde 1’in arasından tek bir kişi aşırı hava hareketlerinden ortalama bir kişinin 34 katı, alt yüzde 50’den bir kişinin 100 katı sorumluluk sahibi.

2010 ve 2050 arasında dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 10’u iklim krizi sonucu zorunlu göç yapmak zorunda kalacak. Sellerden ölüm riski de eşitsiz ülkelerde 7 kat daha fazladır.

Oxfam’ın daha eşit ve sürdürülebilir bir gelecek için önerdiği 5 adım ise şöyle:

1. En üst %1’in gelirlerini ve servetlerini vergilendirerek süper-zenginlerin karbon emisyonlarını sınırla. Fazla emisyon yaratan lüks kalemler ve özel jetlere cezalandırıcı vergiler uygula.

2. İklim krizine neden olan zengin ülkeler dünyanın geri kalanına borçlar değil hibeler şeklinde yeni şartlara adaptasyon sağlamak için para vermelidir.

3. Ekonomik açıdan daha eşit ülkelerin daha güvenli, daha yeşil, orman yangınları, seller, kuraklıklar gibi iklim şoklarına karşı daha dayanıklı olduğu kanıtlanmıştır. Bu çerçevede bütün ülkeler tarih vererek gelir ve servet eşitsizliklerini azaltma planı uygulamalıdır.

4. Daha eşit ve dayanıklı gıda sistemleri kurmak için aşırı hava olaylarına maruziyeti minimize edecek, kırılganlığı azaltacak ve adaptasyonu eşitleyecek politikalar uygulanmalıdır.

5. Felaket kapitalizmine ve iklim çöküşünden kar devşirmeye son ver. Bu çerçevede hükümetler tekellerin gücünü kıracak, büyük şirketlerin etkisini azaltacak, hissedar karı yerine insani ihtiyaçlara öncelik verecek kamucu seçenekleri hayata geçirmelidir.